[DuoMê : ÉiwtÖd AwRwb ­ gwvlwËbËmk eÞcwdZi eÞawxgËkwcy ÌlLK, iÖ£ßxPìæw I ÌPZdw PPêwk ÌeÞkYwk Duo]

jÖx£ßgwb I iÖ£ßgÖx¦ PPêwk cøwd-cwkYw ÌdpwËtZB ewúPwËZøk Ìbm†Ëlw ÌaËK AwibwdyKÚZ gËl AwiwËbk gwvMwly I hwkZgnêytËbk iwdoeËU bÙsiÔl„ Aaêwu ewúPwËZøk o®bm-AÄwbm mZw²yk ‘ÌkËdo^w’ (Renaissance) Ggv ‘GdlwBUdËiëU’ (Enlightenment)-Gk iZ NUdw ÌaËKB iÖ£ßgÖx¦ PPêwk eÞowk NËUËQ hwkZyt DeipwËbËm I owkw eÙxagyËZ gËl iËd Kkw pt„ xKìç Gid cwkYwxU ÌiwËUI oxVK dt„ AwiwËbk gwvMwly HxZËpøB eÞKÚZ ckËdk iÖ£ßgÖx¦k Ìj PPêw pËtËQ jÖËM jÖËM, ÌoUw AwiwËbk AËdKËKB xgxþôZ KkËZ gwcø„ GB kPdwxUËZ AwiwËbk gwvMwly HxZËpø iÖ£ßgÖx¦ PPêwk kÕeËkLwËK xP¢wxtZ Kkwk eÞtwo Kkw pËtËQ þñùe exkoËk„

gÖx¦iwd Ryg xpËoËg eÙxagyËZ AwxghêwËgk ÂkØ ÌaËKB iwdÖn gÖx¦ I xPìæwmx£ßk eÞËtwM KËk GËoËQ jw ZwËK ogêËmÛÅ Ryg xpËoËg eÞxZÅw xbËtËQ Ggv iwdÖn AwR RËl-þÿËl-AìæxkËq Zwk AwxceZø xgþæwËk oiaê pËtËQ„ Zawxe GUw opËRB AdÖËit Ìj eÞxZKÔl eÞwKÚxZK I owiwxRK mx£ßk ÌiwKwËglw KkËZ xMËt AxcKwvm ÌqË¢B iwdÖn xgpµl pËt eËrËQ Ggv Zwk gÖx¦ I xPìæwmx£ß ekwxRZ pËt gëby pËt eËrËQ dwdwkKi g¦iÔl K×ovÆwkwâQdí ciêyt, owiwxRK I kwRÐdxZK cwkYwk exki¡Ël„ Ggv gZêiwd jÖËMI Ìj xgmðRÖËr AxcKwvm iwdÖËnk iÖx£ß ÌiËlxd Hog g¦iÔl I K×ovÆwkwâQdí xPìæw-cwkwk xdMr ÌaËK, ÌoUw LÖg opËRB AdÖËit„

GLwËd glw AwgmøK Ìj AwRËKk xgËmð Ìj Ahwgdyt bwmêxdK, owiwxRK, kwRÐdxZK, iwdxgK, ÑgšwxdK I eÞjÖx£ßMZ Ddítd NËUËQ Zwk iÔËl kËtËQ iwdÖËnk iÖ£ßgÖx¦ I xPìæwmx£ßk eÞËtwM„ iwdÖËnk jÖx£ßxhx£K gÖx¦ I xPìæwmx£ß jLdB jÖx£ßpyd I g¦iÔl ciêyt, owiwxRK I eÞPxlZ cøwd-cwkYwk ÌgrwRwËl Awg¦ pËtËQ, ZLdB D£ß oiwËRk iwdxgK Ddítd oKl þæËk gøwpZ pËtËQ„ Ìjid, ckw jwK eÞwK-LÙÄyt eÞwPyd MÞyK ohøZwk Kaw„ eÞwK-LÙÄyt eÞwt AwU mZ gQk AwËM (800 B.C.) ÌaËK eÞwPyd MÞyËo iwdÖËnk eÞšwmyl xPìæwmx£ßk bÛØZ I eÞhÔZ ýfÖkY NUËZ awËK, jw ¢ßiwìñËt bwdw Ìg^Ëc ÌoLwËd owxpxZøK, bwmêxdK, kwRÐdxZK I ÑgšwxdK DuKËnêk oéwk NUwt„ GidxK ÌoB LÙÄ-eÔgê MÞyËo MYZìè, iwdgZwgwb Ggv iwdgwxcKwËkk Ìi#xlK cwkYwkI Rdô pt„ ogêþæËk iwdxgK DdítËdk GB cwkw ¢ßiwìñËt xgþæwk lwh KËk ZuKwlyd BDËkweËK šwËd-xgšwËd, xmqwt, HmðËjê I eÞjÖx£ßËZ eÙxagyk Adøwdø AéËlk Z×ldwt AËdK EËcµê xdËt jwt„ xKìç iwdÖËnk GB iÖ£ßxPìæw ¢ßËiB Awg¦ pËZ awËK eÞPxlZ ciêxgmðwo I AxRêZ xPìæwcwkwk ÌgrwRwËl, Ggv xgËmn KËk LÙÄyt PZ×aê mZw²yËZ AÐgšwxdK I g¦iÔl ciêyt iZgwb owkw BDËkwËe bÛØZ eÞowk lwh KËk iwdÖËnk iÖ£ßgÖx¦ I xPìædËK m£ß pwËZ eŠÖ KËk Ìbt„ fËl eÞwK-LÙÄyt MÞyËo D¨ÔZ eÞMxZmyl xPìæwcwkw MÞyËo I eÞxZËgmy BDËkwËe eÞMxZ I DdítËdk Ìj ÌRwtwk gBËt xbËtxQl, Zw ¢ßËiB xþæxiZ pËt eËr, xgËmnZ LÙÄyt PZ×aê mZËK jLd eÞxZx¢ßtwmyl I K×ovÆwkwâQdí LÙÄ ciêyt cøwd-cwkYw iwdÖËnk iÖ£ß gÖx¦ I xPìæw PPêwk MlwxUËe cËk„ Awk ZLd ÌaËKB ÌoLwËd iwdxgK DdítËdk oKl ea kئ pËt eËr Ggv oÔPdw pt ewúPwËZøk ZawKxaZ ‘A¬Kwk jÖM’ (Dark Age)-Gk„

LÙÄ ciêyt g¦iÔl I eÞxZx¢ßtwmyl iZgwËbk xdMËr Awg¦ A¬Kwk jÖMyt BDËkweyt oiwR I ohøZwËK þÿxgkZw I PwPê jwRKËbk Adøwt-AdwPwk ÌaËK iÖx£ßlwËhk xeQËdI GKâQ¢ hÔxiKw kËtËQ xKQÖ iÖxÄËit gøx£ßk owpoy I ZøwMmyl ÑgeöxgK I xgšwdxhx£K iÖ£ßgÖx¦ PPêwk, jxbI oit ÌlËMxQl eÞwt byNê GK opoÛ gQk„ Gog gøx£ßËZòk icø ÌaËK ItwBxKõf, Rd pwo, Uiwo iÖËtduowk, DBdýUwdxlk dwi DËlöLø, j^wkw KøwaxlK PwËPêk iwdÖËnk Dek PwxeËt ÌbItw eÞxZx¢ßtwmyl ciêyt iZgwËbk xgkØ˦ ÑgeöxgK I iwdgZwiÖLy gøwLøw pwxRk KËkd, jwk xhx£ËZ eébm-Ìnwrm mZËK BDËkwËe RiwU g^wËc Mkyg ¸wZÚovN, UøwgÛwBU, ÌlËhlwk, xWMwlê eÞhÙxZ iÔlZ Aofl xKìç ZwuejêeÔYê RvMy AwËëbwldoiÔp ZuKwlyd LÙÄyt PwPê-xhx£K eÞxZx¢ßtwmyl jwRKyt mwod gøgþÿwk xgkØ˦„ G^Ëbk owËa jÖ£ß pt ÌKwewkxdKwo (1473-1543), gÛØËdw (1548-1600) I MøwxlxlI (1564-1642) eÞiÖËLk owpoy I ZøwMmyl ÑgšwxdK xPìæwcwkw, jw gwBËgËlk ‘eÙxagy Ìo#kRMËZk ÌKËëbÛ/ oÔjê eÙxagyËK eÞxZxdtZ eÞbxqY KkËQ’  iZgwbËK dwKP KËk xbËt LÙÄ ciêyt xgmðwo I PwPêxhx£K mwod gøgþÿwk ÌMwrwËK m£ß pwËZ dxrËt Ìbt ­ jw ekgZyêËZ BDËkwËe ÌkËdo^wo, GdlwBUdËiëU Ggv B¡wxýUÛtwl ÌkËhwlÖmËdk (xgeög) iZ NUdwk Awxghêwg NxUËt ÌoLwËd šwd-xgšwËd, bmêd-owxpËZø, AaêdyxZ-kwRdyxZËZ I xmùe-eÞjÖx£ßËZ AowcwkY Ddítd gËt AwËd„

DeËkwËlöxLZ eÞwK-LÙÄyt MÞyËo I eÞxZËgmy BDËkwËe bmêd, owxpZø I xgšwËd iÖ£ßgÖx¦k PPêw ÌoLwËd gøweK iwdxgK Ddítd owcd KËk„ Awgwk A¬Kwk jÖM-ekgZyê BDËkwËe iÖ£ßgÖx¦ I xPìæwk PPêw bwdw g^wcËZ ÂkØ KËk; flmÞØxZËZ, ÌoLwËd ÌkËdo^wo, GdlwBUdËiëU I B¡wxýUÛtwl ÌkËhwlÖmËdk iZ jÖMwìæKwky NUdw NËU, jw oiMÞ xgËmðk iwdg ohøZwk xgKwm I AMÞMxZËZ gøweK eÞhwg xgþæwk KËk„ Ìoog NUdwk AwËlwËK iÖ£ßgÖx¦ I eÞMxZmyl xPìæw-ÌPZdwk PPêw ewúPwZø ÌaËK AwMZ gËlB ckw pËt awËK„ xKìç eÞKÚZeËq, iÖ£ßgÖx¦k PPêw KËkËQ iwdÖn oKl jÖËM Ggv eÙxagyk oKl AéËl, ptËZw gw þñùe exkoËk I didyt MxZËZ – jw bwdw Ìg^Ëc xgmð-ohøZwk eUhÔxiKwt ÌKwd gøweK hÔxiKw kwLËZ ewËkxd, ÌjidxU pËtËQ ewúPwËZøk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk ÌqË¢„ AwiwËbk hwkZgËnê Ggv xgËmnZ gwvMwly RwxZk Ìl#xKK BxZpwËoI eÞwK-AwcÖxdKKwl ÌaËK NËU GËoËQ GK eÞKÚÄ I oiÙ¦ iÖ£ßgÖx¦ I xPìæwk PPêw, jw AwcÖxdK jÖËMk AËdK iÖ£ßxPìçK DâPxmxqZ gwvMwly gøx£ßZòËKI lxŒZ, xgxþôZ I MxgêZ KkËZ gwcø„ gwvMwlyk Ìl#xKK HxZËpøk hw¡wËk D^xK iwkËlB Zwk AËdK eÞiwY xiËl„

eÞwPyd hwkËZ iÖ£ßgÖx¦k PPêw

gwvlw hwnwk AwxghêwËgkI eÔgêgZêy hwkZgËnê ÌoB eÞwPydKwl ÌaËKB eÞKÚZ jÖx£ßgwby iÖ£ßgÖx¦k PPêw pËt GËoËQ„ DbwpkY þñkÕe ‘PwgêwK’ gw ‘ÌlwKwtZ’ bwmêxdKËbk Zyqî jÖx£ßgwby iÖ£ßgÖx¦ PPêwk Kaw DËlöLËjwMø„ PwgêwKkw ÌoB eÞwPydKwËlB xdËRËbkËK eÞKÚÄ gþçgwby xpËoËg eÞxZxÅZ KkËZ ÌeËkxQËld„ G^kw GKwcwËk dwxþæK, gÛwÊYø-xgËkwcy Ggv RMËZk eÞxZ Awo£ß„ hwkZyt bwmêxdK cwkwt G^kwB xQËld ogêwxcK gþçgwby ­ GËKgwËkB AwËewopyd„ PwgêwK bmêËdk iËZ – ‘Cmðk I ciê AwoËl eÖËkwxpZËbk oÙxÄ„ ciêyt AwPwk-AdÖÅwËdk iwcøËi eÖËkwxpZkw Aš I A¬-xgmðwoy iwdÖnËbk ÌmwnY KkZ„’ iËd kwLw eÞËtwRd Ìj, iÖ£ßgÖx¦ PPêwk Rdø gþçgwby pItw AwgmøK dt Ggv ciêmwËþè xgmðwoy I hwggwby xpËoËg exkxPZ AËdK xPìæwmyl gøx£ßI jÖx£ßgwxbZw I iÖ£ßgÖx¦ PPêwt †kØZòeÔYê hÔxiKw ÌkËLËQ„ Ìjid A¬Kwk jÖM-ekgZêy BDËkwËek eÞMxZmyl iÖ£ßgÖx¦ PPêwk eÞxo¦ dwtK ItwBxKõf, Rd pwo, Uiwo iÖËtduowk, DBdýUwdxl, KewkxdKwo, gÛØËdw I MøwxlxlI eÞiÖL oKËlB xQËld LÙÄ cËiê xgmðwoy„ GKBhwËg MyZwt DËlöxLZ ‘ÌKwd  KwR Kkw DxPZ Awk ÌKwd KwR Kkw DxPZ dt, Ìo-xgnËt mwþèB ea eÞbmêK’ iZgwbxUk þeÄ eÞxZgwb dw KËkI gÙpþexZ ovxpZwt jÖx£ßxgPwËkk AwgmøKZwËK Z×Ël ckw pËtËQ GhwËg – ‘ÌKgl mwþèËK AwmÛt KËkB KZêgø xdcêwkY PËl dw, jÖx£ßpyd xgPwËk AgmB ciêpwxd NËU’„ Fxn gxmÅ ÌZw Gk ÌPËtI Krw hwnwt gËlËQd :  þñtv gÛÊI jxb AËj#x£ßK Kaw gËld ZËg ZwI ZÚYgu exkZøwM KkËg„

gÙpþexZ ovxpZw gw gxmÅ ovxpZw ÌZw AËdK ekgZêyKwËlk kPdw„ eÞwPyd hwkZyt AwjêËbk AwxbMÞìÿ FK ÌgËbk FxnËbk iËcøI iÖ£ßgÖx¦ PPêwk oÖþeÄ eÞiwY ewItw jwt„ eÞRwexZ oÔ£ß, dwobyt oÔ£ß, Aoøgwiyt o ­ FËMðËbk  AìæZ GB xZdxU o ÌZw eÞKÚZeËq dwxþæKøgwËbkB eÞKwm NxUËtËQ„ ÌbgZwk AxþæËZò oËëbp eÞKwm KËk eÞRwexZ oÔ裧 okwoxk eÞmí Kkw pËtËQ ­ ‘KÐþô Ìbgwt pxgnw xgËci’ Aaêwu ÌKwd ÌbgZwËK pxg eÞbwd Kkg? dwobyt o I Aoøgwiyt oÔ裧 ÌbgZwk AxþæZò Zaw mwþèyt oÙxÄZË£òk xgnËt ovmt I Axgmðwo AwËkw þeÄ kÕe cwkY KËkËQ, Zyqî pËt DËVËQ dwxþæKøgwËbk oeËqk jÖx£ßoiÔp„ eÞcwd ÌbgZwkÕËe KxùeZ BëbÛ oóeËKêI FËMðËbk Ìþæw¢ kPxtZwËbkB ÌKD ÌKD oËëbp eÞKwm KËk gËo AwËQd : Adí DuewbËdk Rdø RdMËYk eÞËPÄwB jËaÄ, GB eÞovËM BËëbÛk þçxZ Agwìæk iw¢„ GidxUI glw pËtËQ : Ìp ovMÞwËiâQÖMY, BëbÛ AwËQd Bpw jxb oZø pt, ZËg BËëbÛk DË¥Ëm oZøhÔZ Ìowi DâPwkY Kk„ AdøxbËK Ìdi Fxn gËld : BëbÛ dwËi ÌKp dwB, ÌK ZwpwËK ÌbxLtwËQ? Awikw Kwpwk þçxZ Kxkg? (FËMðb ovxpZwk 8i i¡Ëlk 101 oÔË£ßk ZÚZyt FK„)

FËMðb ovxpZwk jÖMxU xQl iÔlZ KiêKwË¡k jÖM„ KiêKw¡ iwËd ewxaêg iŠl I oiÙx¦ lwËhk DË¥Ëmø Aw†d ÌRòËl ZwËZ xN ÌXËl (pxg eÞbwd KËk) ÌbgZwËbk oìçxÄ xgcwËdk ÌPÄw Kkw, ÌbgZwËbk eÞovmwoÔPK iìè I Ìþæw¢ ewV Kkw„ Aaêwu G-jÖM jwM-jš-ÌpwËik iËZw dwdwxgc AwdÖÅwxdK KiêKwË¡k iËcøB iwdÖËnk Kwidw PxkZwaê Kkwk Dewt o¬wd Kkw pËtËQ, šwd-PPêwk icø xbËt jwPwB-gwQwB KËk ÌdItwk iËZw exkËgm-exkxþÿxZk ZLËdw oÙxÄ ptxd, ZgÖI iwdÖn šwdgÖx¦pyd Rrxe¡ gw BZkeÞwYy dt gËlB GËKgwËk Awxbi exkËgËmI hwkZyt iwdÖËnk iwËS eÞmímylZwk eÞKwm NËUËQ„ Ìo KwkËYB, FËMðb ovxpZwk KiêKwË¡k jÖËMI ÌbgZwËbk AxþæZò oóeËKê (Ggv ZwËbk DË¥Ëmø AdÖxÅZ jwM-jËšk owaêKZw oóeËKê) eÞmí D¤wxeZ pËtËQ„

FËMðb ovxpZwk KiêKwË¡k jÖM ÌexkËt  AwËo DexdnËbk šwdKwË¡k jÖM„ G-jÖËM jwM-jËšk iËZw AdÖÅwËdk gbËl šwdPPêwk icø xbËt oZøo¬wËdk ÌS^wKxUB eÞgl pËt DËV„ Dexdnb†Ëlw jxbI hwggwËbk eÞxZÅwËKB bÙs KkËZ oËPÄ pËtËQ, Zawxe jÖx£ßxgPwËkk cwkwt Ìo†ËlwËZI Cmðk gw ekËlwK oóeËKê oËëbp I Axgmðwo dwdwhwËg D^xK iwkËZ awËK„ Ìjid KV, ÑZx£kyt, QwËëbwMø, iÖ¡K, eÞmí – BZøwxb Dexdnb†ËlwËZ Gid ckËYk eÞmí D¤wxeZ pËt iÖ£ßgÖx¦B eÞgl pËt DËV, mwþèyt xgmðwËok Ìo#cxU S^wK×xd-S^ÖK×xdËZ drgËr pËt eËr„ AekxbËK owvLø, døwt, ÌjwM, ÑgËmxnK, iyiwvow, Ìgbwìæ dwiK AwxþæK bmêdkÕËe exkxPZ GB QtxU bmêdËKI dwxþæËKøk ÌiwKwËglw KkËZ pËtËQ iÖ£ßgÖx¦ PPêwËK þñyKÚxZ RwxdËtB; Awk Ìo KwkËYB G†Ëlwk ÌKwdUwB mwþèyt ÌbgZw gw Cmðk gw þñMê-dkËKk AxþæZòËK eÞxZxÅZ KkËZ ewËk dw„ eÞiwËYk AhwËgB owvLøbmêdËK CmðËkk AxþæZò AþñyKwk KkËZ pt GB gËl ­ Cmðkwxo˦: eÞiwYwhwgwu„ døwt xKvgw ÌjwM, ÑgËmxnK xKvgw iyiwvowËKI gþçgwby jÖx£ßxgPwËkk owiËd dwdwhwËg ÌRkwMÞþæ pËZ pËtËQ Ggv exkËmËn Gog bmêd Cmðk I ekËlwËKk AxþæZò eÞxZÅwk eaPlw ÌaËK xgkZ ÌaËKËQ„ GKiw¢ Ìgbwìæ bmêdB ogêgøwey GK gÛËÊk Axþæ£ò ÌNwnYw KËk hwggwbËK g^wxPËt kwLwk eÞwYeY eÞtwo ÌeËtËQ„ ZËg ciêmwËþè Ìj ogêš ogêmx£ßiwd CmðËkk AxþæZò eÞPwk I iwpwZôø gYêdw Kkw pt, Ìgbwìæ Ìo-kKi CmðËkk eÞxZÅw KkËZ ewËkxd – oºgI xQl dw„ ZwB ÌgbwËìæk gÛÊ ÌKwdiËZB ciêmwËþè DËlöxLZ ÌKwd ÌbgZw gw Cmðk dd„ oÙxÄk EËcµê AgxþÿZ ÌKwd gøx£ßK o£w dt ÌgbwËìæk gÛÊ„ oÙxÄ, xþÿxZ gw ovpwk – Gk ÌKwdUwB owxcZ pt dw gÛËÊk §wkw; gkv gÛÊB xgKxmZ pËt oÙxÄËZ exkYZ pt„ gÛÊB pËt jwt oÙxÄmx£ßk Aek dwi„ RMuB gÛÊ, gÛÊB RMu – RMu gw oÙxÄk owËa gÛËÊk ÌKwd eÙaKZò ÌdB„

eÙxagyk oKl ÌbËmB jÖx£ßxgPwËkk cwkwËlw ÌRkwk KwËQ hwggwby bmêdËK GhwËgB AwZôkqw KkËZ pËtËQ„ G kKi AwZôkqwiÔlK Agþÿwd xdËt hwggwby bmêd jxbI gw ÌKwd kKËi AwZôkqw KËk xUËK awKËZ ewËk, AwdÖÅwxdK I eÞawg¦ ciêmwËþèk eÞxZex£ xKìç GËZ GËKgwËkB drgËr pËt eËr„ AZGg GUw oÖþeÄ Ìj, ÌKwd kKi jÖx£ßgwb gw iÖ£ßgÖx¦ PPêwËK eÞmÛt xbËlB ciêmwþèËK Zwk AwxceZø pwkwËZ pt„ ciêmwþè ZwB ogoitB bmêdPPêwËK xdkØuowxpZ I gwcwMÞþæ KkËZ ÌPËtËQ, jÖx£ßxgPwkpyd A¬xgmðwËok iwbK Ìogd KxkËt iwdÖnËK Ìi#ZwËZ AwâQdí ÌkËLËQ„ hwkZgnêyt cËiêk eÞg£ßwkwI G cwkwk AdÖokËY Mºyk KËŸ fËZwtw Rwxk KËkËQ : xgmðwËo xilwt pxk, ZËKê gÉbÔk„ ZgÖI ÌlwKowcwkY ogoit xgdw eÞxZgwËb G kKi xgmðwËok iwbK Mlc:KkËY kwxR ptxd; oÖËjwM ÌeËlB iÖ£ßgÖx¦k cwkwËlw Aþè pwËZ xdËt xgËbÛwËp ÌfËU eËrËQ„

ÑgxbK jÖËMk Ìmn hwËMk hwkZgËnêI GkKi xgËbÛwpB ÌbLw xbËtxQl„ Ìo oiËt iÖ£ßgÖx¦ PPêwËK xhx£ KËk gÛwÊYøgwby ciêmwþè I hwggwby bmêdËK j^wkw PøwËl™ RwxdËtxQËld, Z^wËbk iËcø eÔkY Koøe, iKzLxl ÌMwowl, eKc KâPwtd, xdMŸdwieÖ£, AxRZ ÌKoK¹l eÞiÖL xgËbÛwpy xPìæwdwtËKk dwi DËlöLËjwMø„ G^Ëbk iËcø ogËPËt xgeögy (radical) xQl AxRZ ÌKoK¹l I Z^wk AdÖowkygÙËëbk xPìæwcwkw„ Z^wkw ÌbpwxZxk£ß AwZôwk AxþæZò þñyKwk KËkd xd„ Z^wËbk iËZ : “jwËK AwZôw glw pËtËQ Zw AwoËl xqxZ, Ae, ÌZR, ikØu ­ GB Pwk ipwhÔËZk §wkw xdxiêZ Ggv iwZwxeZw ÌaËK Duedí; ÌbpewËZk oËŠ oËŠ AwZôwI xQdí I xgdÄ pËt jwt, iÙZ×øk ek Gk Awk ÌKwd AxþæZòB awËK dw„”

iÖ£ßgÖx¦ PPêwk G-kKi eUhÔxiËZB eÞaËi D¨g NËU ÑRd I eËk Ìg#¦ iZgwËbk„ gÛwÊYø mwþèxPìæwk xgkØ˦ b^wxrËt ÌM#Zi gÖ¦ ÌRwk Mlwt CmðËkk AxþæZò xdËt Rùedw-Kùedw gw ZKêxgZKêËK Aaêpyd gËl ÌNwnYw KkËld, Cmðk gw ekËlwËK xgmðwoËK gwb xbËtB iwdÖËnk Rygd Plwk xbKxdËbêmdw xbËld, K×ovÆwËkk xgekyËZ jÖx£ßxgPwkËK EËcµê Z×Ël ckËld„ BxZpwËok iËé gwvMwly RwxZk AdÖeÞËgm NËU gÖ˦k xPìæwk D£kwxcKwk xdËtB„ dwdwd kÕËe I kÕewìæËkk icø xbËt eÞgwxpZ ÌoB D£kwxcKwkB gwvMwlyk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk AgtgxU xdiêwY KËk xbËtËQ„ gwvMwlyk Ìl#xKK HxZËpøI ÌoB D£kwxcKwkxUB xgcÙZ ÌbLËZ ewB„ gwvMwlyk Ìl#xKK HxZËpøk hw¡wËk o¬wdy bÙxÄewZ KkËlB ÌbLËZ ewg : ewúPwZø Zaw AwcÖxdK xmqwt xmxqZ xKQÖ ovLøK gwvMwlyk iËcøB Ìj iÖ£ßgÖx¦k PPêw oyxiZ ÌaËKËQ Gid cwkYw  ÌiwËUB oZø dt„ gkv eÞKÚZeËq eÞwK-AwcÖxdKKwl ÌaËKB gwvlwk ÌlwKowcwkY iÖ£ßgÖx¦ I jÖx£ßgwxbZwk PPêw KËk GËoËQ – dwdw eÞxZKÔlZwk PwËe KLËdw KLËdw Ìo ÌoÛwZ-cwkw qyY gw AgbxiZ pËtËQ, KLËdw gw DdôwMêMwiyI pËtËQ; xKìç KLËdwB Ìo ÌoÛwZ GËKgwËk ÂûK, kئ gw    þæ³ pËt jwtxd„

gwvlw hwnwk Duex£ I iÖ£ßgÖx¦k PPêw

oiwRZwxìèK kwÄÛyt iZgwËbk eÞgZêK Kwlê iwKêo gËlËQd :  cËiêk oiwËlwPdw pËlw oiþæ oiwËlwPdwk xo¦wìæoÔ¢„ xZxd GidI bwgy KËkËQd : cËiêk oiwËlwPdwB pËg GB ewxaêg RygËdk oiwËlwPdwk oÔ¢ewZ„ gwvMwlyk gÖx¦PPêwk GËKgwËk ÌMwrwËZB xKìç G kKi ‘oiwËlwPdwk oÔ¢ewZ’ Awikw eÞZøq Kxk„ gÛwÊYø ciê gÛwÊYËKB oiþæ iwdÖËnk DeËk þÿwd xbËtËQ ­ gÛÊwk iÖL ÌaËKB gÛwÊËYk Rdô, G ckËdk AxZKawk eÞPwk KËk„ AdøxbËK Ñqx¢Ëtk Rdô gÛÊwk gwÉ ÌaËK, ÑgËmøk Rdô gÛÊwk DkØ Ggv mÔËbÛk Rdô PkY gw ew ÌaËK – ZwB gÛwÊËYZk iwdÖËnkw RdôoÔË¢B xdKÚÄ„ ‘Ìgb ewËVk iwcøËiB gÛwÊY gÛÊšwd lwh KËk’­GKaw Ìjid gËlËQ, ÌZixd gÛwÊËYZk iwdÖËnk Rdø Ìgb ewV xdxn¦ KËk ZwËbk gÛwÊY pItwk ea g¬I KËk xbËtËQ„ gÛwÊY jËšk Aw†d ÌRËl ZwËZ NÙZwÉxZ Ìbt Ggv Ìpwi KËk ­ Gog AdÖÅwd dwxK ZwËbk þñMêeÞwx®k gw iÖx£ßlwËhk ea KËk Ìbt„ GUw oÖþeÄ Ìj, jÖx£ßxgPwkpyd xgmðwËok cÔiÛRwl xbËt owiwxRK ÑgniøËK xPkþÿwty KËk kwLwk, gÛwÊY-AwxceZøËK xdkvK×m KËk kwLwk I owcwkY iwdÖËnk šwdwRêËdk eaËK KåUKwKyYê KËk kwLwk oKl gøgþÿwB gÛwÊYø ciêmwþè KËk ÌkËLËQ„ xKìç ZwËZI xK Ìmn kqw pËtËQ?

Ìmn kqw Ìj ptxd Zwk hÖxk hÖxk eÞiwY iRÖb kËtËQ AwiwËbkB Ìl#xKK HxZËpøk hw¡wËk„ Ìo hw¡wËk D^xK xbËlB ÌbLËZ ewB Ìj, ÌlwKowcwkY ÌKwd iËZB mwËþèk og AdÖšw xgdw jwPwB gw eÞxZgwËb ÌiËd Ìdtxd – jÖx£ßxgPwËkk cwkwl AËþè eÞxZxÅZ mwþèyt og xgxcxgcwd-ÌK Zwkw ÌKËU fwlw fwlw KËk xbËtËQ; Awgwk KLËdw KLËdw Ìo ogËK gøŠ-xgbÛÕËe xg¦ KËkËQ„ GLd ÌaËK KieËq GK pwRwk gQk AwËM eÞwKÚZ I Ae¸vËmk xdËiêwK ÌhËŠ jLd gwvlwhwnwk oËgiw¢ AhÖøbt NUËQ, ZLdKwk kxPZ ÌbwpwËKwn I Pjêweb oiÔËpI gwvMwly ÌlwKoiwËR iÖ£ßgÖx¦ I eÞšwmyl xPìæwcwkw PPêwk þeÄ eÞKwm NËUËQ„ bÙÄwìæ þñkÕe, ÌbwpwKwk okpewËbk xKQÖ Dx£ßk DËlöLB jËaÄ„ AZøìæ ZygÛ I Zyqî hwnwt gÛwÊY kxPZ mwþèxgcwËdk eÞxZgwb KËk xZxd gËlËQd:

– gÛwÊY gÛÊwk iÖL pBËZ pBtwxQl – jLd pBtwxQl ZLd pBtwxQl, GLdËZw AËdøI Ìj kÕËe pt gÛwÊYI ÌoB kÕËeB pt – ZËg AËdøkwI Zwpw er×K – Awk Zwkw eËrI ÌZw, gøwKkËYk iËcøI ÌZw ÌgËbk m² AwËQ„

– Awk Aw†Ëd xN xbËl jxb iÖx£ß pt, Zw pBËl Adø ÌlwËKI xbK dw„ Ìpwi KxkËl iÖx£ß jZ ÌpwK dw ÌpwK, Ìc^wtwt PËqk eyrw pt, GB iw¢„

– Zwpwkw gÛÊšwd gÛÊšwd gËl„ eÞaËi AagêËgËbk o£wB dwB, Awk Adø xZd ÌgËbk ewVI xo¦ dËp, oÖZkwv ÌgËbk eÞwiwYø dwB„ Ìgb ÌZw Awk ekiwaê dt, Ìgb ÌZw Awk mÔdø xmqw Ìbt dw – Ìgb ÌKgl gwËR Kaw gËl„

okpewËbk GB g£ßgøËK ÌKwd gøx£ßxgËmËnk xgxâQdí Dx£ß iËd Kkw ÌKwd iËZB xVK pËg dw„ gkv glw DxPZ – ÌlwKowcwkËYk iÖ£ßgÖx¦ PPêwRwZ xPìæw-hwgdwkB eÞxZxdxcZò KËkËQd okpewb„ gÛwÊËYkw ZwËbk KwËtiy þñwaê kqwk RËdø Ìjog D¤wed KËk awËK, ÌmwxnZ-gxéZ iwdÖËnk eq ÌaËK Ìo oËgkB b^wZ-hwvMw Rgwg okpewËbk Kaw†Ëlw„ gøŠ-xgbÛÕËek xiËmËl GLwËd jÖx£ßxgPwk ÌeËtËQ GK dZ×d iw¢w„ gÛwÊYøgwËbk xgkØ˦B ÂcÖ dt, gþçgwËbk eËq ÌlwKwtxZK jÖx£ßxgPwËkk HxZpø-AdÖoÙxZËZI eÞKÙÄ ÑdeÖYø ÌbxLËtËQd xZxd : ‘xKìç jLd ÌKwd ebwaêB dwB, jLd gþçB gþç dt, ZLd CmðkI ÌZw gþç ­ xZxd awËKd ÌKid Kxktw„ gøweËKk AhwËg Zw gøw® awxKËZ ewËk dw„ gxlËg, KZêw gxltw Cmðk AwËQd, jLd gþçB dwB ZLd Cmðk xK KxkËld?’ {pkeÞowb mwþèyk ‘Ìg#¦Mwd I Ìbwpw’ ÌaËK okpewËbk Dx£ß bÖËUwk gwvlw MbøkÕe GLwËd D¦ÙZ pl„}

pwRwk gQk eÔËgêKwk gwvlwt okpewËbk iËZw Ìjog ÌbwpwËKwn kPxtZw KwËtiy þñwaêgwby gÛwÊYø ciêËK dwdwhwËg PøwËl™ RwxdËtxQËld, Z^wkw xQËld Ìg#¦ xo¦wPwjê„ xo¦wPwjêkw eÞwt ogwB xQËld xdiígËYêk iwdÖn„ xdiígËYêk iwdÖËnk Awmw-AwKwáqwËK cwkY KËkB ÌZw eÞwPyd hwkËZ Ìg#¦ iZgwËbk D¨g NËUxQl„ ekgZêyKwËl Agmø hwkËZ I hwkËZk gwBËk eÞPwxkZ Ìg#¦ iZgwb Awk xdiígËYêk AxcKwËk awËK dw, Ìo iZgwb gxYK ÌmÛYyk þñwaêowcK pËt jwt„ GËZ KËk ZawKxaZ xmÄ oiwËRk pwËZ Ìg#¦ iZgwËbk Ìl#xKK Aìæ:owËkk NËU xgdxÄ„ Zawxe Adø¢ jwBËpwK, gwvlwt Ìg#¦ HxZpø ÌlwKoiwËRk Ìl#xKK ÌPZdwËKB AwmÛt KËk awËK„ ‘AxhRwZ Ìg#¦ ciê’-Gk xgekyËZ gwvMwlyk ‘Ìl#xKK Ìg#¦ ciê’ ÌaËKB D¨ÔZ pt gRÛjwd, opRjwd, KwlP¢ßjwËdk iËZw dwdwd AdxhRwZ ÌlwKwtZ Nkwdwk„ dwa eìÿwI Ìl#xKK Ìg#¦iËZkB xggZêdRwZ„ Ìl#xKK Ìg#¦ opxRtw iZgwËbkB ¢ßixggZêd NËU ‘Ñgnäg opxRtw’ I ‘gwDl’ eìÿwt„ G Qwrw gwvMwly ÌlwKoiwËR D¨ÔZ Adøwdø xgËbÛwpy iZgwbI Ìg#¦Ëbk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk HxZpø ÌaËKB ko AwpkY KËk eÖÄ pËtËQ„ gwvMwlyk ÌlwKgÙ£ËK hwl KËk ejêËgqY KkËlB Awikw AwiwËbk ÌlwKoiwËR iÖ£ßgÖx¦ PPêwk ÌgMgwd eÞgwpxUk oËŠ exkxPZ pËZ ewxk„

gwvlwt xgxhdí cËiêk AdÖeÞËgm I iÖ£ßgÖx¦ PPêwk cwkw-eÞKÚxZ

AÄi ÌaËK bmi mZw²y ejêìæ gwvlwt kwÄÛqiZwt AxcxÅZ xQËld Ìg#¦ ciêwgl¹y mwoKgÙëb„ bmi mZw²yk ek bÖËmw gQk cËk PËl gÛwÊYø ciêwgl¹y ÌodgvmytËbk mwod Ggv ¢Ëtwbm mZK ÌaËK BolwËik kwRZò„ xKìç gwvMwly eÞcwdZ MÞwiËKxëbÛK I KÚxnxhx£K Rygd-jwed Kkwt kwÄÛqiZwt AxcxÅZ mwoKËbk owËa ZwËbk oóeKê ÌaËKËQ iÔlZ xgxâQdí gw qyY Ggv Ìo RËdø mwoKgÙËëbk ciê owcwkY iwdÖËnk RygdbmêËdk Dek ÌKwd eÞZøq eÞhwg ÌfËlxd„ jxbI mvKkwPwjê KZêÙK xpëbÖ ciêyt eÖdRêwMkËYk ek lqôY ÌoËdk mwodwiËl kwÄÛythwËg cËiêk gøweK gwrwgwxr PËl gwvlwk iwdÖËnk Dek; Awk xVK ZLdB Bolwi ciê jLd gYêwmÛipyd oiZw I ¸wZÚËZòk gwYy xdËt gwvlwt AwMid KËk, eÖdkwt gÛwÊYø gYêwmÛËik Axhmwe ÌaËK g^wPwk RËdø gwvMwly RdMY bËl bËl BolwËi byxqZ pt„ gþçZ xpëbÖ, Ìg#¦, Bolwi BZøwxb eÞawMZ ciê AwiwËbk oiwËR AdÖeÞËgm KËkËQ kwÄÛjËìèk mwoKËbk ciêËK ÌKëbÛ KËkB„ xKìç H og ciê†ËlwB gwvMwly ÌlwKoiwËR eÞËgm KËk ¢ßËiB ZwËbk mwþèyt xg¦Zw pwxkËt Ìl#xKK cËiê exkYZ pËtËQ„ gwvMwlyk Ìl#xKK ciê†Ëlw eÞawMZ mwþècËiêk kqYmyl Z£ò I xgcwdËK gkwgkB eÞZøLwd KËkËQ Ggv Ìo eÞZøwLwËd ÌlwKowcwkËYk Kw¡šwd I iÖ£ßgÖx¦B xdcêwkK hÔxiKw MÞpY KËkËQ„ Ìo RdøB ÌbLw jwt, kwRwdÖcdø ex¡ZgMê jLd gÛwÊYømwËþèk xg¦Zw kqwk Rdø ovÆÚZ hwnwt kxPZ mwþèMÞËìÿk Ìbmyt hwnwt AdÖgwb eÞPwËkk xgkØ˦ fËZwtw Rwxk KËkËQ, ZLd gwvMwly ÌlwKowcwkY Ìo fËZwtwËK ÌawrwB eËkwtw KËkËQ„ Ìjid, AÄwbm eÖkwY xKvgw kwiwtY jxb ÌKD Ìbmyt hwnwt AdÖgwb KËk, ZËg Ìo dkËK exZZ pËg gËl gÛwÊYø mwþèKwkkw Ìj xgcwd Rwxk KËkËQ ZwËK AMÞwpø KËkB kwiwtY-ipwhwkZ-hwMgZ op mwþè I eÖkwY MÞËìÿk ARoÛ Ìbmyt AdÖgwb I hwnø eÞPwk KËkËQd ÌlwKoiwËRk KxggÙëb„ mwþèKwkËbk k£ßPq× ÌlwKKxgËbk iÖ£ßgÖx¦ PPêwËK ÌVxKËt kwLËZ ewËkxd„ Awk K›keìÿy mwþègøgowtyËbk gbËl iÖ£ßidw Kxgkw gÙp£k oiwËRk iwdøZw-mÛ¦wI ÌeËt ÌMËQd opËRB„

iÖoxli mwþèËg£wkwI Ìbmyt hwnwt Bolwi PPêwKwkyËbk ‘KwËfk’ AwLøw xbËtËQ„ AaP ÌlwKoiwËRk Kxgkw Ìo AwLøwËK xmËkwhÔnY KËk xdËtB iwZÚhwnw gwvlwt kPdw KËkËQd ‘koÖl PxkZ’, ‘dgygvm’, ‘dÔkdwiw’ BZøwxb KwgøoiÔp„ Kxg Ñotb oÖlZwd iÖ£ßgÖx¦k AdÖMwiy xQËld gËlB Z^wk ‘dgygvm’ MÞËìÿ GKwìæ DbwkZw I eÞawxgËkwcy xdhêyKZwk ovËM Bolwi ciêyt AwdÖMZø I xgcwËdk EËcµê ÌlwKwtZ hwgwbmê I þñyt KxgKùedwËK þÿwd xbËtËQd gÛÊw, xgnä×, xmg I KÚnäËKI dgy gËl MÞpY KËk„ ÌZixd hwËg šwdeÞbye I šwdËP#xZmw dwiK ZwxìèK ÌjwM xgntK xdg¬I kPdw KËk ÌMËQd xZxd„ Zìè I ÌjwM G bÖB-B AZøìæ eÞwPyd ÌlwKwtZ gþçgwby HxZËpøk cwkwgwpy Ggv Zw AgmøB Bolwi ciêmwËþèk gw mkytxZ BolwËik exkeìÿy„ KwËRB þñwcyd xPìæw I iÖ£ßgÖx¦k AdÖowky xQËld gËlB Ñotb oÖlZwd eÞawg¦ ciêyt AdÖmwoËdk xgËkwxcZwt ÌiwËUB BZþæZ KËkd xd„ Ñotb oÖlZwËdk iZB owóeÞbwxtK ciêyt ovÆwkËK DËeqw KËkB ÌmL ftRÖlöwp, Ñotb iZêÖRw I dwxok iwiÖËbk iZ Kxgkw kPdw KËkËQd ‘ÌMwkq xgRt’, ‘oZøeyËkk e^Öxa’ I ‘kwcwKÚnä’ xgntK ebwgly„ G^Ëbk iÖ£ßgÖx¦ mwþèyt kqYmylZw I owóeÞbwxtK KÔei¡KZwk AwMl ÌhËO iwdgiÖx£ßk eaËKB AgwxkZ KËk xbËZ ÌPËtËQ Ggv gwŠwlyk Ìl#xKK HxZpøËK Aowiwdø oóeËb exkeÔYê KËkËQ„

ciêyt ÌM^wrwxik ÌLwlËo AwgÙZ I iÖ£ßgÖx¦ PPêwk GKwìæ xgËkwcy K›k ciêgl¹ykw AgmøB GoËgk iËcø gÖx¦k iÖx£ßk ÌKwd AwlwiZB L^ÖËR ewËg dw„ ciêwmÛty pItwk KwkËYB Zwkw gkv GogËK eÞxZx¢ßtwmyl gËlB AwLøw ÌbËg;   ciêxPìæwk owËa iÖ£ßgÖx¦k ÌKwd ovËjwMËKB Zwkw ÌiËd xdËZ ewkËg dw„

iÖ£ßgÖx¦ËK GKUw jwxìèK bÙxÄËZ ÌbLw xKìç ÌKwd iËZB oxVK I BxZpwo oóiZ dt„ iwdg BxZpwËok xbËK ZwKwËl opËRB ÌbLw jwt – eÙxagyk eÞËZøK RdËMwÅyk oiwRRygËdB iÖ£ßgÖx¦k PPêw ciêËPZdwk GKxU byNê ejêwt AxZ¢ßi KËk AMÞok pËtËQ Ggv iwdg oiwËR Ìo ejêwtxUk PÔrwìæ Agowd GLËdw NËUxd„ xgËmnZ KÚxnxhx£K Duewbd gøgþÿwk Acyd Ìj oiwR, Ìo oiwËRk xPìæw-ÌPZdw ÌZw AwRI Axdgwjê kÕËeB ciêwmÛty„ cËiêk AwIZwk ÌhZËk ÌaËKB Ìo oiwËRk iwdÖn gÖx¦k PPêw KËk, Ìo ckËdk PPêwk icø xbËtB Zwk gÖx¦ mwxYZ pËt DËV I ¢ßiwìñËt ZwËZ iÖx£ßk ÌQ^wtw lwËM„ ciêËKxëbÛK oiwR KwVwËiwËZ iwdÖËnk iÖ£ßgÖx¦k PPêw ciêËK ÌKëbÛ KËkB ýfÔxZê ÌeËtËQ, eÞxZx¢ßtwk xgkØ˦ ovMÞwiI ciêËKB AwmÛt KËkËQ„ oiwËRk ciêyt KZêÙZòmyl ÌMwÅy cËiêk Ìj gøwLøw xbËtËQ, Zw KLdB KZêÙZò gxéZ ÌlwKowcwkËYk þñwËaêk exkËZwnK ptxd gkv pËtËQ Zwk DlËUw„ ZwB KZêÙZòpydkw cËiêk AdøZk gøwLøw L^ÖËRËQ„ Ìo gøwLøw L^ÖRËZ xMËtB Zwkw iwKêo-KxaZ cËiêk oiwËlwPdwt eÞgÙ£ pËtËQ Ggv ÌoB oiwËlwPdw xbËtB ÂkØ pËtËQ ZwËbk iÖ£ßgÖx¦k PPêw„ DeËkwËlöxLZ eÞwPyd hwkZyt (FËMðb ovxpZwk I DexdËnbyt jÖËM), Ìg#¦ iZgwbyt I Awxb gwvMwlyt (okpewb eÞiÖËLk) iÖ£ßgÖx¦ PPêwËZ G kKi GKxU cwkwB oÖþeÄ pËt DËV Aaêwu cËiêk oiwËlwPdwËK ÌKëbÛ KËkB iÖ£ßgÖx¦k PPêwk ýfÖkY NUËZ ÌbxL„ icøjÖËMk BDËkwËek BxZpwËoI ÌZw Awikw G kKi NUdwB NUËZ ÌbxL„ bÖ’pwRwk gQk AwËM RdMËYk AxcKwk eÞxZÅwk AwxZêËK hwnwkÕe bwd KËk D¨g NËUxQl Ìj LÙÄcËiêk, ÌoB LÙÄciê oÖxgmwl Ìkwi owiÛwËRøk okKwky cËiê exkYZ pËZB RdMËYk Awmw-AwKwvqwËK PkihwËg ebbxlZ KkËZ awËK LÙÄyt PZ×aê mZw²y ÌaËK„ KøwaxlK PwËPêk jwRKyt mwoKZìè LÙÄ iZgwËbk Ìj eÞxZx¢ßtwmyl hwnø iwdÖËnk Dek PwxeËt xbËtxQl ZwkB xgkØ˦ RdMËYk eq ÌaËK LÙÄ cËiêk xgeögy gøwLøw pwxRk KËkxQËld BDËkwËek xgeögy gÖx¦RygygÙëb„ G^Ëbk iËcø xQËld ItwBxKõf, Rd pwo, Uiwo iÖËtduowk, DBdýUøwdly Ggv G kKi AwËkw AËdËK„ G^kw AwcÖxdK AËaê ÌKDB ciêxgËkwcy gw dwxþæK gw gþçgwby xQËld dw„ ZgÖI cËiê Awþÿw ÌkËLB G^kw ÌjhwËg iÖ£ßgÖx¦k PPêw KËkxQËld Zwk HxZpwxoK †kØZòËK ÌKwd iËZB AþñyKwk Kkw jwt dw„ gkv Gog xdhêyK gÖx¦RygyËbk xgeögy ciê-gøwLøwËK Agl¹d KËkB ÌZw eébm-Ìnwrm mZËKk BDËkwËe LÙÄPwPêyt mwodZËìèk xgkØ˦ MËr DËV Mkyg ¸wZÚovN, UøwgkwBU, ÌlËhlwk, xWMwlê dwiK RŠy AwËëbwldoiÔp„ GB AwËëbwld†Ëlw ZwuqxYK oflZw dw ÌeËlI ekgZêy KwËlk AËdK ÌgMgwd I ofl xgeöËgk ÌeÞkYwk Duo xpËoËg Ìj KwR KËkxQl Zw AþñyKwk Kkwk Dewt ÌdB„ cËiêk AwIZwt Agþÿwd KËkI cËiêk Ìj eÞMxZiÖLy oiwËlwPdw eÞwMwcÖxdK KwËlk xPìæwxgbMY KËkxQËld xKvgw xgËbÛwpy ciê ÌPZdwËK AwmÛt KËk iwdxgK AxcKwk eÞxZÅwk lËqø ÌlwKowcwkY Ìjog AwËëbwlËd S^wxeËt eËrxQl, Ìo oËgk †kØZò DËeqYyt dt ÌKwdiËZB„ G KwËlk I hwgyKwËlk iwdÖËnk iÖ£ßgÖx¦ PPêw pËg GkKi og iÖ£ßgÖx¦ PPêwk Ìl#xKK HxZËpøkB D£kwxcKwk iw¢„

gwDl iZgwËb iÖ£ßgÖx¦k PPêw

BDËkwËek oËŠ eÞxZZ×ldwt gwvMwly Ìl#xKK HxZpø ÌZw AËdK Ìgmy oiÙ¦„ xgËmn KËk mwþèyt cËiêk AdÖmwoËdk xgkØ˦ eÞmí D¤weËdk gøwewËk AwiwËbk ÌlwKowcwkY Ìj gÖx¦, eÞšw, owpo I ÑdeÖËYøk exkPt xbËtËQ Adø¢ Zwk Z×ldw Ìilw hwk„ ‘xdiígËMêk iwdÖËnk ciêhwgdw Ìj DâPgMêyt qiZwgwdËbk ÌaËK eÙaK pËt awËK’ – G Kaw BZwlyk xgeöËgk xPìæwdwtK MÞwixoI gËl ÌMËQd„ G ewaêKø KLËdw KLËdw eÞKU pËt DËV Ggv Zw xdiígËMêk iwdÖËnk iwËS xhdíciêy iZgwËbk D¨g NUwËZ ewËk„ AwiwËbk ciêyt BxZpwËok xhZk D^xK iwkËl – G ckËdk NUdw AwiwËbk ÌbËmB Ìgmy þeÄZw I ZygÛZw xdËt eÞKwxmZ pËZ ÌbxL„ DbwpkY þñkÕe, eÞwPyd gwvlwk Ìg#¦ xo¦wPwjêkw gYêwmÛty I eÞxZx¢ßtwmyl gÛwÊYøcËiêk Cmðk­xgmðwoËK xdiêihwËg Aw¢ßiY KËk Ìj ‘Ìl#xKK Ìg#¦ cËiêk’  xggZêd NUwt, Zw ekgZêy KwËl ‘Ñgnäg opxRtw’ pËt Ìl#xKK BolwËik ovËjwËM ‘Ìl#xKK gwDl’ ZË£ò kÕËe Ìdt, jw AwËMB DËlöL Kkw pËtËQ„ gwDl iZgwËb ÌZw ÌlwKowcwkËYk jÖx£ßgwby iÖ£ßgÖx¦ I xPìæd PPêwk GK Ahwgdyt þñwqk kËtËQ, jw eÞPxlZ ciêwdÖmwodËK Ggv xgËmnZ Bolwi ciêyt cøwdcwkYwËK oÖxdeÖY eÞmígwËd, ¸ØK×xUËZ I Agšwt  dwþæwdwgÖb KËk ÌQËr xbËtËQ„ Ìjid, gwDl – xmËkwixY lwld mwËpk xmnø bÖ¥Ö mwËpk iÖËL Âxd:

“gþçËKB AwZôw glw jwt AwZôw ÌKwd AËl#xKK xKQÖ dt”„

Aagw :

“gþç Qwrw dwxp Awk Awlöw xKvgw pxk„

Gxp iZ ÌbL oËg dk-gþç cxk„„

kR:gyjê GB bÖB gþç Ìjgw xPËd„

lwld o^wBxRËK ÌoB Rd xPËd„„”

ewxaêg gþçgwËbk GB Pki gxp:eÞKwm AwiwËbk  iZ AwcÖxdK DâPxmxqZ gøx£ßgËMêk ewx¡Zø AxhiwËdI iþæ gr cw~w lwMwËZ gwcø„ ÌoB cw~w owiËl xdËt ovÆwkiÖ£ß bÙxÄËZ AwiwËbk BxZpwo AdÖo¬wd KkËlB ÌbLËZ ewB bÖ¥Ö mwËpk MwËd eÞKwm NËUËQ Ìj okl gþçgwËbk, jy LÙÄ I gÖ˦k RËdôkI AËdK AwËM ÌaËKB bxqY Gmyt DeipwËbËmk HxZËpø ÌoB gþçgwb oÖbÙs xmKr ÌMËr AwËQ – Awk ÌoB gþçgwËbkB eÞgwpiwdZw gwvMwly Ìl#xKK HxZpø„ AwDl-gwDlËbk ÌbpZË£òk Mwd ÌZw ÌoB okl gþçgwËbkB oxdÅ AdÖoÙxZ„ Ìjid, ‘jw ÌdB hwË¡, Zw ÌdB gÛÊwË¡’­ Aaêwu iwdÖËnk ÌbËp jw ÌdB, Zw xgmðgÛÊwË¡k ÌKwawI ÌdB„ gþçB xgËmðk iÔl Dewbwd, gþç gøxZxk£ß AxþæZòpyd ÌKwËdw xKQÖk AdÖo¬wd GKwìæB xdüfl„ gwDl Z£ò xgmðwo KËk ÌoB gþçxgËmðk ogêËmÛÅ oÙxÄ pËâQ iwdÖn„ KwËRB gwDl gËld :

Adìæ kÕËe oÙxÄ KkËld o^wB

Âxd iwdËgk D£i xKQÖ dwB„

Ìbg-ÌbgZwMY KËk Awkwcd

Rdô xdËZ iwdËg„„

dwkyk kR: I eÖkØËnk gyjê – GB bÖËtk ovËjwËMB oÙxÄ pt dk gw iwdÖËnk Ìbp, GB ÌbpkÕËe gþçk gwxpËk Adø ÌKwd AwZôwk AxþæZò þñyKwk Kkw Aaêpyd„ ÌbpwZôgwËbk GB Ìgwc eÞawMZ ciêyt CmðËkk oÙRdËK iwdg oÙÄ gËlB kwt Ìbt Ggv lwld mwp ( 1778-1890) þeÄB gËl ÌfËld:

Awlöw pxk hRd eÔRd

oKxl iwdÖËnk oÙRd

AdwiK AxPdwt KLd

gwxMxëbÛt dw oºËg„

‘iwdÖËnk oÙRd’ GB Awlöw xKvgw pxkËK xdËtI ÌmÛYyxgh£ß oiwËRk KZêÙZòmyl ÌMwÅy dwdwd Ìhb-xgËhËbk oÙxÄ KËkËQ„ ÌoB Ìhb- xgËhËbkB eÞKwm xgxhdí eÞawMZ cËiê, Awk ÌoB og ciêËK Agl¹d KËkB oÙxÄ pËtËQ owóeÞbwxtK xpvow-xg˧Ënk„ xgxhdí oóeÞbwt Awed Awed ciêËKB ‘oZø’ gËl eÞPwk KËk Ggv CmðËkk þñkÕe xdËt gwb-xggwËb eÞgÙ£ pËtËQ„ eÞKÚZ iÖ£ßgÖx¦ I xPìæËdk AwmÛt xdËlB G kKi owóeÞbwxtK ciê gøwLøwk f^wK-Ìf^wKk†Ëlw ckw eËr jwt„ ÌoB eÞKÚÄ iÖ£ßgÖx¦k eÞxZxdxcZò KËkB lwld mwp ÌMËt jwd :

cËiêk DË¥mø jxb pt

Awlöwk xdYêt

ZwpËl oKl cËiêB

ZwËk ewItw jwt„„

GK lq Pxgµm pwRwk

etM¹Ëkk pËlw Lgk

DxdmxU dwi ÌKwkwd-xhZk

Awk oKl ÌKwawt?

ZwËlgÖl iIlw Ìj pt

oKl cËiêB Ìo ZwËk ewt

Awlöw KwËkw GKwìæ dt

ÌPËt ÌbLËk ­ GB bÖxdtwt„„

opR-okl MwËdk hwnwt ‘AxmxqZ’ ‘MÞwiø fxKk’ lwld mwp G kKi AËdK xPìædyt Z£ò I oËZøkB DbNwUd NxUËtËQd„ xpëbÖ I iÖoliwËdk þñMê gw ekËlwK oóeKêyt AlyK hwgdwk eÞxZI xZxd oiwËlwPdwk Zyk xdËqe KËkËQd GhwËg :

xpëbÖ-iÖoliwd bÖBRd

AwËQ bÖB hwËM„„

ÌgËpmËZk Awmwt iÖxidMY

xpëbÖxbËMk þñËMêËZ id

Ul xK AUl ÌiwKwi Ìoxp

ÌlpwR KËk Rwd AwËM„

fxKky owcd KËk

ÌLwlwow kt ÉRÖËk

ÌhËþæk oÖL fwUK oiwd

Kwk-gw ZwB hwl lwËM„„

eÞawMZ ciê†ËlwËZ Ìj þñMê gw ÌgËpþæËK AxZ Ìlwhdyt kÕe Z×Ël ckw pËtËQ, ZwËKB xKdw Aglylwt ‘ÌhËþæk oÖL fwUK oiwd’ kwt xbËt AdwtËo eÞZøwLøwd KkËZ ÌeËkËQd ÌlwKciê Zaw ÌlwKoiwËRk eÞxZxdxc lwld mwp„ GLwËdB Ìmn dt ­ BolwËi dwkyËK BpËlwËKI Ìjid AËdK iwdxgK AxcKwk ÌaËK gxéZ kwLw pËtËQ, ÌZixd ekËlwËKI Ìj Zwk eÞwx® oóeËKê xKQÖB hwgw ptxd, Ìo xgntxUI oÖxgPqY ÌlwKKxgk bÙxÄ GrwËZ ewËkxd„ ZwB ciêcµRyËbk KwËQ Z^wk xgbÛÕËe hkw xggÛZKk eÞmí :

xiTw hwB, xK Kaw ÂdwBËld hwky

pËg dwxK xKtwiËZ Awjwg hwky„

dkdwky Ìhþæ iwSwk,

ewËg dwxK oiwd AxcKwk

dËk ewËg ÉËkk gpk

gblw xK Zwk ewËg dwky?

oKl ciêmwËþèB GK døwt-xgPwkK CmðËkk Kaw glw pËt awËK„ xKìç eÙxagyËZ iwdÖËn iwdÖËn Ìj Ìhb-Ñgniø xgkwR KËk, Zw ÌbËL þñwhwxgKhwËgB CmðËk døwt-xgPwk o¹Ë¬ oËëbp RwËM„ døwt-xgPwkK ÌLwbwk bÖxdtwËZ Ìj iwdÖn eÞxZxdtZ bÖ:L-KÄ ÌhwM KËk jwt Ggv xgdw ÌbwËn eÞgËlk xdeyrËd DueyxrZ pËZ awËK, ÌoB iwdÖn xK KËk ekËlwËK GKB ÌLwbwk xdKU oÖxgPwk ÌeËt þñMêËlwËK jwItwk hkow ÌeËZ ewËk? Ñgniø-eyxrZ ÌoB iwdÖËnk eq ÌaËKB lwld mwËpk q׳ xRšwow :

ÌKid døwt-xgPwk ÌLwbw gl ÌMw Awiwt„

ZwpËl cdy-Mkyg ÌKd G hÔgËd kt„

hwliëb oiwd pËl

Awikw ÌKd exr ZËl

ÌKD bwlwd ÌKwVwk ÌKwËl

ÂËt xdbÛw jwt„„

ÌoB Awikw ikËYk eËk

jwg dwxK þñMê eÖËk

ÌK iwxdËg Gog

ÌpËk GB bÖxdtwt?

ewxkewËmðêk GkKi AovMxZ oóeËKê jÖx£ßZKê-xhx£K eÞmí Z×ËlB lwld mwËpk iËZw ÌlwKoiwËRk eÞxZxdxckw qwìæ awËKd xd, Gog ÌaËKB Z^wËbk iÖ£ßgÖx¦k PPêw I oÙRdmyl Kùedwk xgþæwk„ oKl eÞKwk AovMxZiÖ£ß GK Ñgniøpyd Awbmê owiø oiwËRk AwxZêB lwld mwp Z^wk GKxU MwËd ÌMËtËQd :

Gid oiwR KËg ÌMw oÙRd pËg„

Ìjxbd xpëbÖ iÖoliwd

Ìg#¦ LÛyÄwd

RwxZËMw¢ dwxp kËg„„

ÌmwdwËt ÌlwËhk gÖxl

ÌdËg dw K^wËck S×xl

BZk Awmkwf gxl

bÔËk ÌVËl dw ÌbËg„„

Awxik fxKk pËt GK V^wB

ogwk ewIdw LwËg ogwB

Awmkwf gxltw ÌkpwB

hËg ÌKD dwxp ewËg„„

owiø oiwËRk G kKi xdxû¢ßt AwxZêk iËcøB ÌlwKoiwËRk gÖx¦PPêw oyxiZ awËKxd, xKvgw Zwk Kùedw-K×mlZw GLwËdB xd:ËmxnZ pËt jwtxd„ gwDlËbkI AËdK AwËMB Ìnwrm mZËKk iŠlKwËgøk Kxgkw Gid GK KxùeZ kwËRøk iwdo-oÙRd NxUËtxQËld jwËK glw ÌjËZ ewËk ‘og ÌeËtxQk Ìbm’„ iŠlKwËgø ÌoB ‘og ÌeËtxQk Ìbm’ oÙÄ pËtËQ xdiígMêyt dwtKËbk pwËZ„ G kKiB GKRd dwtK P¡yiŠËlk KwlËKZ×, j^wk þñËeík owiø-kwËRøk þñkÕexU G kKi :

bÖ:Ly bxkbÛ ZwËZ GK dwxp Rwxd

KdK Kloy hxk eÞRw Lwt ewxd„„

Ggv

jZ ÌgËo ÌlwK dwxp ÌkwM-ÌmwK

ohwk ÌK#Ëmt gwo„

K×iK×i Pëbd AËŠ xgËled

iwlø ÌmwËh ÌKmewm„„

mvK ÌgYÖ gyYw iÙbŠ gwRdw

gwËR ohwKwk NËk

pt dwU MyZ oËg eÖlxKZ

iŠl eÞxZ gwoËk„„

gwþæËg GkKi kwËRøk AxþæZò AgmøB ÌdB„ xKìç gwþæËg jw ÌdB, iwdÖn ÌZw ZwB oÙxÄ KkËZ Pwt„ iwdÖËnk eÞKÚZ bmêd pËâQ ­ xgkÕe gwþægËK gbxlËt dtw bÖxdtw oÙxÄk bmêd„ ÌoB gblwËdwk KwRUw eÞai KËk Ìo Kùedwt GKUw AwKnêYyt ÔþñMêkwRø’ gw ‘BDËUwxetw’ oÙxÄk iwcøËi„ ekgZêy KwËl iwdÖn ¢ßiwMZ ÌoB BDËUwxetw-ËK owiËd ÌkËL Zwk eÞtwoËK AgøwpZ kwËL„ gwŠwly ÌlwKoiwRI BDËUwxetw oÙxÄËZ ÌiwËUB xexQËt awËKxd„ KwlËKZ×k †RkwU kwRø G kKiB GKxU BDËUwxetw iw¢„ G kKi AwËkKxU BDËUwxetw ciêiŠËlk dwtK lwDËoËdk itdwMr kwRø„ GËbËmk iwdÖn AwgpiwdKwl cËkB GK oZøjÖËMk Kùedw KËk GËoËQ ÌjLwËd AoZø ÌdB, Aciê ÌdB, Adøwt ÌdB, Aowiø ÌdB„ iwdÖËnk KxùeZ BDËUwxetwËK gwþægZw bwËdk eÞtwo KLËdw KLËdw ofl pËt gwþæËgB Ìo BDËUwxetw iÔZê pËt DËV„ Ìjid, AwVwËkw mZËKk Ìmn I Dxdm mZËKk ÌMwrwk xbËK itidxovËpk D£kwéËl G kKi GKxU NUdwB NËUxQl„ Ìo GlwKwt Kki mwp dwiK GK ÌlwKdwtËKk ÌdZÚËZò ‘ewMleìÿw’ dwiK  GKxU ÌlwKciê gw Ìl#xKK AwËëbwld MËr DËV„ ewMleìÿwk iÔl Kaw xQl G kKi :

‘Awlöwpk oÙÄ bÖxdtwt Z^wk gwëbw pËâQ iwdÖn„ Awlöwpk bÙxÄËZ

Z^wk oKl gwëbwB oiwd, ÌKD ÌQwU ÌKD gr dt„ Awk

Awlöwpk RxiËdI Z^wk oKl gwëbwk oiwd AxcKwk„ ÌKwËdw

Rxibwk gw ZwlÖKbwËkkB ÌoB RxiËdk LwRdw bwxg Kkwk AxcKwk ÌdB„’

1775 LÙÄw˲k KwQwKwxQ ÌKwËdw GK oiËt Kki mwp ZuKwlyd itidxovp ÌRlwk oÖovM I ÌmkeÖk ekMdwk Awxbgwoy I gwvMwly KÚnKËbk iËcø ewMleìÿwk eÞPwk KkËZ awËKd„ Z^wk GB eÞPwËk KÚnKkw eÞglhwËg owrw Ìbt, bËl bËl Zwkw ewMleìÿwk eZwKwZËl oiËgZ pËZ awËK„ 1813 owËl Kki mwËpk iÙZ×øk ek Z^wk xmnø xUeÖ ewMlw ewMleìÿyËbk ÌdZÚZò MÞpY KËkd„ xUeÖk ÌdZÚËZò ovMxVZ xgËbÛwpy KÚnËKkw eÞaËi RxibwkËK LwRdw ÌbItw g¬ KËk Ìbt, Zwkek 1825 owËl ÌmkeÖËkk RxibwkËbk DuLwZ KËk GKUw þñwcyd kwËRøkB e£d NxUËt ÌfËl„ G kwËRø KÚnKËbk ÌKwËdw LwRdw xbËZ pZ dw, Rxik Dek oKl KÚnËKk xQl opR I oiwd AxcKwk„ Aaêwu gwvMwly ÌlwKoiwËRk BDËUwxetw-B GKwìæ gwþæg pËt ÌbLw xbËtxQl ÌlwKdwtK xUeÖk ÌmkeÖk kwËRø„

Ìl#xKK owiøgwËbk cwkK ÌmkeÖk kwRø xUËK xQl iw¢ bÖ’gQk„ AwcÖxdK Aþè-oxŒZ xgÛxUm ÑoËdøk pwËZ xUeÖ ewMlwk ekwRt NËU Ggv Ìo kwRø Awgwk RxibwkËbk pwËZ PËl jwt„ ZgÖI 1825 owËl AwiwËbk ÌbËm Gid GKxU owiøgwby kwRø eÞxZxÅZ pItwk NUdw AZøìæ ZwuejêeÔYê„ AaP Ìo Zwuejê AdÖcwgËd Awikw ÌZid MkR ÌbLwBxd„ 1870 owËlk iw¢ xZdiwo þÿwty  ‘eøwxk KxiDd’ AwËëbwlËdk Kaw xdËt AwiwËbk AwËgM-DâQòwËok Aìæ ÌdB, xKìç Zwk ÌPËtI 45 gQk AwËM gwvlwk ÌlwKoiwËRk iwdÖËnkw NxUËtxQl xUeÖ ewMlwk owiøkwËRøk iZ AËdK gr NUdwk„ AaP GB NUdwk eÞxZ gwvlwk iwdÖËnk bÙxÄ eËrËQ KbwxPu„ KwkYUw pl, Awikw AwxhRwËZøk Axhiwd I ovÆwk opËR QwrËZ ewxk dw„ ÌQwUËlwK’kw hbÛËlwK’Ëbk ÌPËt Ìgmy gÖx¦iwd I mx£ßiwd pËZ ewËk ­ Awikw Gid Kaw ÌiËd xdËZ AxdâQÖK Ggv Ìo KwkËYB AËdK †kØZòeÔYê owiwxRK oZø gw NUdw AwiwËbk ÌPwËL ckw eËr dw„ ÌoB RËdøB gwvMwlyk Ìl#xKK HxZËpø xgxhdí cwkwt NxUZ eÞKÚÄ iÖ£ßgÖx¦ PPêwk †kØZò oóeËKê Awikw AËdKUw A¬KwËkB ÌaËK xMËtxQ„

ÌlwKciê I oŠyZ – eÞcwdZ GB bÖËUw AwcwkËK AwmÛt KËkB gwvMwly ÌlwKoiwËRk iÖ£ßgÖx¦k PPêw ýfÖkY lwh KËkËQ„ Ìg#¦ opxRtw, Ñgnäg opxRtw I gwDËlk ek KZêwhRw, owËpgcdy, LÖmy xgmðwoy, glwpwxr Ggv G kKi AwËkw dwdw cwkwt gwvlwk dwdw AéËl ÌlwKcËiêk xgKwm NËU„ og†Ëlw ÌlwKciêB xdËRk xdËRk e¦xZËZ þñwcyd xPìæw I iÖ£ßgÖx¦ PPêw KËkËQ„ G kPdwk oyxiZ exkoËk G og†Ëlw ÌlwKcËiêk xgKwm NËU„ og†Ëlw ÌlwKciêB xdËRk xdËRk e¦xZËZ þñwcyd xPìæw I iÖ£ßgÖx¦ PPêw KËkËQ„ G kPdwk oyxiZ exkoËk G og†Ëlw ÌlwKcËiêk AwËlwPdw oºg dw pËlI glwpwxr oóeÞbwt I Zwk eÞxZÅwZw glkwi pwxrk Kaw xKQÖ dw glËlB dt„ glwpwxr ÌlwK ciêxU GLd xglÖ®-eÞwt, AaP Dxdm mZËKk eÞai xbËK gwvlwk MÞwiwéËl ­ xgËmn KËk ÌiËpkeÖk, P×twWwŠw, K×xÄtw GlwKwk xdiígËMêk xgeÖl ovLøK iwdÖn (xpëbÖ-iÖoxli xdxgêËmËn) G cËiêk AdÖowky pËtxQl„ G^kw eÞawMZ xpëbÖ I  iÖoliwd cËiêk eÞwt oKl xgmðwo I AwPwkB exkZøwM KËkxQËld„ þèy I eÖkØn Qwrw iwdÖËnk Awk ÌKwËdw RwxZËhb G^kw iwdËZd dw„ glkwi pwxr xdËRI xQËld xdiígËMêk iwdÖn, Z^wk Rdô pËtxQl oiwËRk GËKgwËk xdiíeÞwËìæ AgxþÿZ GK AþeÙmø ÌMwË¢„ AaP eÞwxZÅwxdK I AwdÖÅwxdK xmqwgxéZ GB iwdÖnxUk gÖx¦-xgËgPdw Ìj KZUw cwkwl xQl, ZwkB GKxU bÙÄwìæ DËlöL KËkËQd Dxdm mZËKk eÞLøwZ ÌlLK I xPìæwxgb Aqt K×iwk b£„ Z^wk ‘hwkZgnêyt DewoK oóeÞbwt’ dwiK MÞËìÿ xZxd xlËLËQd :

“GKxbd glkwi dbyËZ oíwd KxkËZ xMtw ÌbxLl, KËtKRd gÛwÊY Zawt xeZÚËlwËKk ZeêY KxkËZËQd„ glkwi xdËRI ZwpwËbk døwt AŠhŠy Kxktw dbyK×Ël RlËoPd KxkËZ lwxMl„ Bpw ÌbxLtw GK gÛwÊY Z^wpwËK xRšwow KxkËld, glwB Z×B Iog xK KxkËZxQo? Ìo D£k Kxkl, Awxi mwËKk ÌqËZ Rl xbËZxQ„ gÛwÊY KxpËld, GLwËd mwËKk ÌqZ ÌKwaw? glkwi D£k Kxkl, Awedwkw Ìj xeZÚËlwËKk ZeêY KxkËZËQd Zwpwkw GLwËd ÌKwawt? jxb dbyk Rl dbyËZ xdËqe KxkËl xeZÚËlwËKkw eÞw® pd, ZËg dbyKÔËl RlËoPd KxkËl mwËKk ÌqZ Rl ewBËg dw ÌKd?”

glkwi pwxrk jÖx£ßxgPwËkk GB cwkwxU eÞwPyd hwkËZk PwgêwK gw ÌlwKwtxZKËbk xgPwkgÖx¦k Kaw AwiwËbk þôkY KxkËt Ìbt„ iÖ£ßgÖx¦ PPêwk GB oÖeÞwPyd eÞgwpxU Awikw gwŠwlyk ÌlwK ciê†xlk ekËZ ekËZ ox¢ßt pËZ ÌbËLxQ Ggv ovMyZB pËtËQ G og ÌlwKcËiêk iÔl eÞKwm iwcøi„ ÂcÖ ÌlwKciê dt, gwvMwly RwxZk idd, gÖx¦, Kùedw ­ og xKQÖkB Axhgøx£ß NËUËQ iÔlZ ovMyËZk iwcøËi„ j^wkw lwld-bÖ¥Ö mwËpk iZ ÌKwËdw xgËmn ÌlwKcËiêk AxcKwky xQËld dw, ÌZid ÌlwKKxg Ggv ovMyZKwkkwI iÖ£ßgÖx¦PPêwk Ìl#xKK HxZËpøkB D£kwxcKwk gpd KËk PËld„ Z^wËbk ovMyËZI jÖx£ßxgPwkpyd ciêxgmðwo I ciêwPwk Ggv owiwxRK Adøwt-AdwPwËkk xgkØ˦ NÙYw, eÞxZgwb I xgbÛÕËek eÞKwm NËUËQ„ xdËRËbk þñwcyd gÖx¦k xdËbêËmB iwdÖËnk ijêwbwËK Z^wkw DËâP Z×Ël cËkËQd ciêmwþè gw ciêgøgowtyËbk fËZwtwËK ÌZwtw~w dw KËk„ Ìjid, Ìd¢ËKwdwk eÞLøwZ ÌlwKKxg Rwlwl Dx¥d L^w AZøìæ xdhêyKZwk owËa gËld :

iwdÖn aÖBtw ÌLwbw hR, G iìèYw ÌK xbtwËQ iwdÖn hR,

ÌKwkwd ÌL^wR ewZwt ewZwt owqy AwËQ„

ciê xdËt dwdwd gwb-xgovgwb eÞoËŠ Z^wk oÖþeÄ iìægø :

ciê pËZ GB RMËZ blwbxlB ÌKgl owk

hÖËl eËr Rwlwl ÌNwËk id pBl dw exkûKwk„„

GB xgmð gÛÊw¡it GËKk iëb AËdø Kt

KËk KZ xpvowk Dbt NÙYwk PËq Pwt Awgwk,

KwMËRk GB gþæw ÌfËl ipwoËZøk ÌbËm ÌMËl

ÌhËo jwËg og oxlËl ciê glËZ dwB xKQÖ Awk„„

Dxdm mZËKk Ìmn I xgm mZËKk ÌMwrwt dkxovby GlwKwk GKRd ÌlwKKxgk AhÖøbt NËUxQl„ Z^wk dwi ÑgKןdwa P¢ßgZêy„ ‘ewMl x§Rbwm’ hxYZwt kxPZ Z^wk Mwd†Ëlw GK oit XwKw-itidxovp-K×xilöw GlwKwk MÞwËi-MË™ eÞhÔZ ÌlwKxeÞtZw ÌeËtxQl„ Ìj MwËd CmðkËK o˹wcd KËk Kaw gËlËQd, Ìo MwËdB Awgwk CmðËkk AxþæZò oóeËKêI eÞmí D¤wed KËk gËoËQd Ggv mwþè ÌiËd Plwk owaêKZw xdËtI oËëbp eÞKwm KËkËQd„ Z^wk G kKiB GKxU Mwd :

ÌKD gËl AwQ Z×xi ÌKD gËl dwB

Awxi gxl awKËl awK×K dw awxKËl dwB„

jwËk dtËdI ÌbxL dwB mÛgËYI Âxd

dwB AwQ xK dw AwQ ÌiËl dw eÞiwY„„

ewMl x§RbwËok Mwd„

xpëbÖMËYk gw¬w AwËQ x¢o¬øw KwR

iÖoliwËdk gw¬w AwËQ e^wP Itw£ß dwiwR„„

Ìj Rd o®wp eËkËZ jwt MyRêwËZ

ZwpwkwB G-RMËZ iwdÖn eÞcwd„„

ewMl x§RbwËok Mwd„

Ìgb eÖkwY gwBËgl Awxb jZ BxZ e^Öxa

iwxd gËlB ÌiwËbk GB bÖMêxZ„„

iwdËZ iwdËZ mwþè ewB dw Adígþè

NxUgwxU lwxV ÌgËP KËiê xbxQ bwd„„

ewMl x§RbwËok Mwd„

eÞwPyd hwkZyt døwtmwËþè glw pËtËQ –  ‘gwËb gwËb RwtËZ Z£òËgwc’  Aaêwu gwb-eÞxZgwËbk icø xbËtB ZË£òk Ìgwc RËdô„ oZøwdÖo¬wËdk Rdø gwb-eÞxZgwËbk icø xbËtB G†ËZ pt, gwb-eÞxZgwb Qwrw iÖ£ßgÖx¦k PPêw ÌKwËdw iËZB oºg dt„ gwOwly ÌlwKoiwR Awgpiwd Kwl cËk GB gwb-eÞxZgwËbk Dek jËaÄ †kØZò xbËt GËoËQ Ggv gwvlwk ovMyZ-ovÆÚxZËZ gwb-eÞxZgwb GKxU eÞhwgmwly þÿwd bLl KËk AwËQ„ xgPwk Mwd, ewlöw Mwd, Mºykw Mwd, KxgMwd BZøwxbk Awok gwvMwlyk ÌlwKRygËd AwRI iÖ£ßgÖx¦ PPêwk ‘oRyg ié’„ xgËmn KËk KxgMwËdk Mwd I KxgZwk jÖMô-oÙxÄ„ GB KxgMwd ÂcÖ KxgZw gw MwdB dt, xgZKêI gËU„ xgZËKêk RdøB KxgMwËdk AwËkK dwi ‘Kxgk lrwB’„ KxgMwËdk AwoËk bÖB Kxgtwl ciêmwþè ÌaËK ÂkØ KËk oiwRdyxZ I kwRdyxZ ejêìæ gÉxgc xgnt xdËt Gid ÌLwlwËilw xgZËKêk AgZwkYw KËkd Ìj ZwËZ ÌgwSw jwt – xþÿZwgþÿwk oiaêK I iwdÖËnk þñwcyd xPìæd xgËkwcy KZêÙZòmyl mx£ß xgxcxdËnËck dwdw ÌgrwRwl xbËtI ÌlwK oiwËRk þñwcyd xPìæw I iÖ£ßgÖx¦k eÞgwpxUËK ÌVxKËt kwLËZ ewËk dw„ oŠyËZk iZB Qrw, e^wPwxl, c^wcw, eÞgwb I ÌlwKdwUøop ÌlwK-ovÆÚxZk oKl eÞKkËYB ÌKwËdw dw ÌKwËdwhwËg iÖ£ßgÖx¦k Axhgøx£ß NËU„ ZËg Ìo Axhgøx£ß Ìj LÖg opËRB NUËZ ewËk, Zw AgmøB dt„ iÖ£ßgÖx¦ËK K×ovÆwËkk ex‰Ël WÖxgËt Ìbtwk iZ ARoÛ Dewbwd Ìl#xKK HxZËpøk oËŠ RxrZ, xixmÛZ pËt ÌMËQ„ KwËtiy þñwËaêk cwkK-gwpKkw opËR ÌlwKowcwkËYk iÖ£ßgÖx¦k Axhgøx£ßËK ÌiËd Ìdtxd; KLËdw ciêmwþèyt Ìdmwk Awxfi LwBËt, Awgwk KLËdw Ìemymx£ßk ÌRwËk iÖ£ßgÖx¦ËK Zwkw bwxgËt kwLËZ oZZ eÞËPÄw KËkËQ„ IËbk oÙÄ eÞxZg¬KZwËK ÌiwKwËglw KËk, Awgwk KLËdw RygËdk S^ÖxK xdËtB oKl iÖ£ßgÖx¦ I xPìædmyl ÌlwKciê eÞg£ßw, ÌlwKKxg I ÌlwK-dwtKËK GxMËt ÌjËZ pËtËQ„

AwcÖxdK gwvlwt iÖ£ßgÖx¦k PPêw

gwvMwlyk RwZyt RygËd iÖ£ßgÖx¦ PPêwk AwËlwPdwt gwvlw-owxpËZøk bÖB DŒòl ZwkKw xgmðKxg kgyëbÛdwa VwK×k (1861-1941) I xgËbÛwpy Kxg dRkØl BolwËik (1899-1976) hÔxiKw xgËgPdw GËKgwËk dw KkËlB dt„ gwvlw-owxpZøËK oÖoiÙ¦ Kkwk ÌqË¢ GB bÖB jÖM xgRty Kxgk Agbwd AZ×ldyt„ Awk Z^wËbk owxpZø kPdwtI iÖ£ßgÖx¦ I jÖx£ßgwby xPìæw-ÌPZdw oÖþeÄ f×ËU DËVËQ„ GLwËd xgËgPdw AwgmøK Ìj, kxgVwK×k I dRkØl gwDl eìÿwk §wkw jËaÄ eÞhwxgZ pËtxQËld„ gwDl MwËdk iËcø kxgVwK×k L^ÖR ÌeËtxQËld Z^wk eÞwYcËiêk iiêKaw„ gwDËlk iwdgZwgwby Rygd ÌPZdw kgyëbÛdwaËK MhykhwËg AwËlwxrZ KËkxQl Ggv Z^wk MwËd I KxgZwt gwk gwk GËoËQ gwDl eÞoŠ„ 1890 owËl lwlËdk iÙZ×øk AwËM I eËk kxgVwK×k xmlwBbËp Awow-jwItw KËkËQd„ xKìç lwlËdk owËa owqwu pËtËQ xKdw Zwk ÌKwËdw Zaø ÌdB„ xKìç ÌoLwdKwk lwlËdk xmnøËbk owËa Z^wk hwl exkPt xQl„ Z^wËbk xPìæw-ÌPZdw kxgVwK×kËK KZUw AwËlwxrZ KËkxQl Zwk cwkYw ewItw jwt jLd xZxd KwlyËiwpdËK gËld :

Z×xi ÌZw ÌbËLQ xmlwBbpËZ lwld mwp fxKËkk xmnøMËYk oxpZ NëUwk ek NëUw Awiwk xKkÕËe Awlwe RiZ„ Zwkw Mkyg„ ÌewnwK-exkâQb dwB„ ÌbLËl gÖSgwk Dewt dwB Zwkw KZ ipu„ xKìç KZ Mhyk xgnt KZ opRhwËg Zwkw glËZ ewkZ„’

GxbËK xmlwBbËpk gwDl WwKxetd MMd pkKkw KlKwZwËZ GKZwkw gwxRËt kxgVwK×kËK ÌMËt ÂxdËtxQËld :

‘ÌKwawt ewg ZwËk

Awiwk iËdk iwdÖn Ìj Ìk„

pwkwËt ÌoB iwdÖËn Zwk DË¥Ëm

Ìbm-xgËbËm ÌgrwB NÖËk„’

GB MwËdk oÖËk iÖˆ pËt kxgVwK×k ÌlËLd Z^wk xgLøwZ Mwd jw gwvlwËbËmk RwZyt ovMyËZk ijêwbw ewt : Awiwk Ìowdwk gwvlw, Awxi ÌZwiwt hwlgwxo„

MMd pkKkw, KwOwl pxkdwa, ÌM^wowB ÌMwewl, ogêËqey ÌgwÄiy I lwld xmnøËbk KËŸ kxg VwK×k gwDl Mwd DeËhwM KkËZd jw Z^wk iwËS GK ‘gwDl kxgVwK×k’-Gk AdÖhg AwdZ„ xZxd xdËRB ÌoUw þñyKwk KËkd Z^wk Dx£ßËZ ‘gwDËlk oÖk I gwYy ÌKwËdw GK oiËt Awiwk iËdk iËcø opR pËt xiËm ÌMËQ„’ gþçgwby gwDl ZË£òk AdÖkwËMB xZxd oÖk xixlËtËQd :

Awiwk eÞwËYk iwdÖn AwËQ eÞwËY

Awxi ZwB Ìpxk Zwt oKl LwËd„’

Aagw :

Awiwk xptwk iwËS lÖxKËt xQËl

ÌbLËZ Awxi ewBxd

gwxpk ewËd ÌPwL ÌiËlxQ

pÕbt ewËd PwBxd„’

xKvgw,

Awiwk Ìbwok Ìj Rd IËMw ZwËk ÌK RwËd

GKZwkw Zwk Ìbt xK owrw Awiwk MwËd ÌK RwËd„

‘e¢eÖU’ KwËgøk eébm KxgZwËZ kxgVwK×k gwDl xPìæw-cwkwËK xP¢wxtZ KËkËQd GhwËg :

Ikw AìæøR, Ikw iìègxRêZ

ÌbgwlËtk ixëbk§wËk

eÔRwgøgowty IËbk ÌVxKËt kwËL„

Ikw ÌbgZwËK L^ÖËR Ìgrwt Z^wk Awed þÿwËd

oKl Ìgrwk gwBËk

opR hx£ßk AwËlwËK,

dq¢ LxPZ AwKwËm,

eÖûe LxPZ gdþÿlyËZ,

Ìbwok Rdwk xild xgkËpk

Mpd Ìgbdwt„

Gid xK gwDËlk ixpiwxìñZ Rygd-bmêËd GKwKwk pËtxQËld IËbk ovËM :

Kxg Awxi IËbk bËl

Awxi gÛwZø, Awxi iìèpyd,

ÌbgZwk gëbymwlwt

Awiwk ÑdËgbø Ìe^#Ql dw„

gwDËlk ciêwPwk-xggxRêZ Rygd bmêËd ÌbwlwxtZ pËt kxgVwK×k eÞawxo¦ ciêyt AwPwËkk Aìæ:owkmÔdøZw oÖþeÄhwËg gø£ß KËkËQd :

Awiwk ciê Ky, Zw Ìj AwRI Awxi oóeÔYê I oÖþeÄ KËk Rwxd, Gid Kaw glËZ ewxkËd – AdÖmwoËdk AwKwËk ÌKwd e^ÖxaËZ ÌlLw ciê Ìo ÌZw ciê dt„

‘e¢eÖU’ KwËgø xZxd xPx¢Z KËkËQd Z^wk RygËdk Ìmn Delx³„ xZxd RygËdk xpËog ÌilwËZ goËld GhwËg :

Gid KËk xbd ÌMl;

AwR Awed iËd hwxg,

ÌK Awiwk ÌbgZw

Kwk KËkxQ eÔRw„

ÂËdxQ j^wk dwi iÖËL iÖËL,

eËrxQ j^wk Kaw dwdw hwnwt dwdw mwËþè,

Kùedw KËkxQ Z^wËKB gÖxS iwxd„

xZxdB Awiwk gkYyt eÞiwY Kkg gËl

eÔRwk eÞtwo KËkxQ xdkìæk„

AwR ÌbËLxQ eÞiwY pt xd Awiwk RygËd„

ÌKddw Awxi gÛwZø, Awxi iìèpyd„

AdøxbËK Kxg dRkØËlk Dek ÌZw xQl gwDËlk AwËkw Mhyk eÞhwg„ xZxd Z^wk þñhwgxo¦ xgËbÛwpy oÖËk xdËRËK GKRd gwDl xpËoËgB exkPt xbËld :

Awxi hwB Løwew gwDl

Awiwk ÌbDl Awiwk GB Awed Ìbp„

dRkØl Z^wk ‘owiøgwby’ KxgZwËZ gwDËlk gþçgwby ÌbpZ£ò I iwdgZwgwby RtMwdB cµxdZ KËkËQd :

ÌZwiwËZ kËtËQ oKl xKZwg oKl KwËlk šwd,

oKl mwþè L^ÖËR ewËg oLw LÖËl ÌbL xdR eÞwY„

ÌZwiwËZ kËtËQ oKl ciê, oKl jÖMwgZwk,

ÌZwiwk pÕbt xgmð-ÌbDl oKËlk ÌbgZwk,

ÌKd L^ÖËR Ìfk ÌbgZw-VwK×k e^Öxa-K‰wËl?

pwxoËQd xZxd AiÙZ-xptwk xdhÙZ AìækwËl –

g¬× gxlxd S×U,

GB LwËd GËo lÖUwBtw eËr oKl kwRiÖK×U„

GB pÕbt ÌoB dylwPl, Kwmy, iaÖkw, gÙëbwgd,

gÖ¦Mtw G, ÌRkØRwËli G, ixbdw, Kwgw-hgd

ioxRb GB, ixëbk GB, xMRêw GB pÕbt

GBLwËd gËo iÖow Bow Ìel oËZøk exkPt„

. . . . . . . . . . . . . . . .  . . . .xiaøw Âxdxd hwB

GB pÕbËtk ÌPËt gr ÌKwËdw ixëbk Kwgw dwB„

Aagw :

Mwxp owËiøk Mwd –

iwdÖËnk ÌPËt gr xKQÖ dwB

dËp xKQÖ ipytwd„

Kxg dRkØl ciêmwËþèk Agbwd iwdgoiwËR ÌKgliw¢ iwdÖËn iwdÖËn NÙYw, bwŠw Awk ÌhbwËhb – Gog AgËlwKd KËk gøaøwZ×k I xgËbÛwpy pËt DËV Ìiwlöw­eÖËkwxpZËbk pwZ ÌaËK oKl ciêMÞìÿËK xQxdËt xdËZ gËlËQd„ ÂcÖ ZwB dt, Hog ciêMÞìÿ xdQK iwdÖËnkB oÙÄ gËl ÌMËQd Aglylwt :

iwdÖËnËk NÙYw Kxk

I Kwkw ÌKwkwY, Ìgb, gwBËgl P×x¹ËQ ixk, ixk,

I iÖL pBËZ ÌKZwg MÞìÿ dwI ÌRwk KËk ÌKËr

jwpwkw Awxdl MÞìÿ ÌKZwg ÌoB iwdÖËnËk ÌiËk

eÔxRËQ MÞìÿ hË¡k bl! iÖLêkw og ÌmwËdw

iwdÖn GËdËQ MÞìÿ ­ MÞìÿ AwËdxd iwdÖn ÌKwËdw„’

Kxg dRkØl iwdg oiwËR cËiêk Axhmwe gw ciêyt AdwPwk-xdeyrdËK AZøìæ Zyqî bÙxÄ xbËt AgËlwKd KËkËQd jw Z^wËK MhykhwËg iiêwpZ KËk„ ZwB xZxd AwËewopyd ÌqwËh Pki xgËbÛwpy pËt DËVËQd ciê gw oÙxÄKZêwk xgkØ˦„ xZxd ‘xgËbÛwp’ KxgZwt xdËRËK (iwdÖnËK) oÛÄwk DeËk þÿwd xbËt Ròwlwity hwnwt xgcwZwk AwkmËK K^wxeËt xbËtËQd GhwËg :

hÔËlwK bÖøËlwK ÌMwlK Ìhxbtw

ÌLwbwk Awod Awkm ÌQxbtw,

DxVtwxQ xPk xgþôt Awxi xgmð-xgcw¢yk!

Aagw :

Awxi ÌgbÖBd, Awxi ÌPxŠo,

Awxi AwedwËk Qwrw Kxk dw KwpwËk K×xdêm„

Aagw :

Awxi kØËn DxV’ jËg QÖxU ipwKwm Qwxetw,

hËt o® dkK pwxgtw ÌbwRL xdËh xdËh jwt K^wxetw!

Kxg dRkØl Z^wk ‘cÔiËKZ×’ KxgZwt ÌZw Awlöw-hMgwd CmðkËK AwËkw Ìgmy dwþæwdwgÖb KËk ÌQËrËQd :

Kwl-gwxNdy Ìjid cxktw xmKwk

ZLxd k£ß ÌmwËn dw Ìk Zwk,

bÙxÄ-oyiwt ZwpwËk DMÞP¡ oÖËL

eÖâQ owexU ÌLlw KËk, Awk xmKwk iËk Ìo c^ÖËK„

ÌZixd Kxktw hMgwËd Awxi

bÙxÄ-oyiwt kwxL xbgwjwiy

xNxktw xNxktw ÌLxlËZxQ ÌLlw, pwxo xePwËmk pwxo

GB AxMí-gwxNdy Awxi Ìo ogêdwmy„

xKvgw :

Awk owËe-ÌNkw Aopwt xm oi

xgcwZw ÌZwËbk K^wxeËQ, kØbÛ NÔxYêk iwËS ii!

AwxRI gøxaZ oÙxÄk gÖËK hMgwd K^wËe ¢wËo,

oÛÄwk ÌPËt oÙxÄ ewËQ gw gr pËt ZwËk MÞwËo!

dRkØl oÛÄwËK ogl ebwNwËZ I gRÛiÖxÅËZ qZ-xgqZ, PÔYê-xgP×Y KkËZ xKvgw Aw†Ëd eÖxrËt QwkLwk KkËZ ÌKwËdw x§cwËgwc KËkd xd„ Ìjid xZxd ‘xgËbÛwpy’ KxgZwt gËld :

Awxi xgËbÛwpy hÙ¡, hMgwd-gÖËK G^ËK xbB eb-xPpß!

Awxi oÛÄw-oÔbd, ÌmwK-Zwe-pwdw ÌLtwly xgxck gq Kxkg xhdí!

ÌZixd ‘cÔiËKZ×’ KxgZwt gËld :

H ‘gwid xgxc’ Ìo AwiwËk cxkËZ gwxrËtxQl Ìk pwZ

ii AxMí-bwpËd RòËl eÖËr ZwB V^ÖËUw Ìo RMdíwa!

Awxi Rwxd Rwxd H oÛÄwk f^wxK, oÙxÄk H PwZ×ky,

ZwB xgxc I xdtËi lwxa ÌiËk VÖxK xgcwZwk gÖËK pwZ×xr„

Aagw :

gl xK? gl xK? Ìfk gl hwB Awxi mtZwd-xiZw!

Ìpw Ìpw hMgwËd Awxi Ìewrwg gxltw RòwxlËtxQ gÖËK xPZw!

Aagw :

hMgwd ? Ìo ÌZw pwËZk xmKwk ­ iÖËL Ìfdw DËV iËk!

hËt K^wxeËQ KLd exr xMtw Zwk AwpZ gÖËKk ’eËk„

kØbÛ Kxg dRkØl ciêmwËþè gxYêZ oÛÄwËK GZUwB xdQK gÖSËZ ÌeËkxQËld Ìj ÌKwkwËd gxYêZ RwpwdíwËik eÞP¡ mwxþæËKI xZxd Aglylwt AMÞwpø KËkËQd Zwk xgËbÛwpy KxgZwt:

Awxi xQdíiþæw P¡y, Awxi kYbw ogµêdwmy,

Awxi RwpwdíËik Aw†Ëd gxotw pwxo eÖËûek pwxo!

iÖ£ßgÖx¦ PPêwt AwkR Awly iwZ×gµk

gwvlwk ÌlwKoiwËR iÖ£ßgÖx¦k PPêwk RMËZ GK oxdÅ owcK AwkR Awly iwZ×gµk„ MÞwiø eUhÔxi ÌaËK DËV Awow AwkR AwlyËK AËdK ovMÞwi KËk, PrwB-DukwB ewk pËt eÞxZÅw lwh KkËZ pËtËQ„ ZËg Z^wk ovMÞwËik kyxZ-e¦xZËZ ovËjwRd NËUËQ GK AdøZk ÑgxmËÄøk„ AwkR Awly iwZ×gµkËKI qiZwckËbk ciêxgcwËdk xgËkwxcZw KkËZ pËtËQ gËU, xKìç ÌlwKcËiêk eÞg£ßwËbk iZ ciê xbËt ciêËK MwËtl Kkwk e¦xZ xZxd MÞpY KËkdxd„ cËiêk AwIZwt ÌaËK ciê xbËtB cËiêk xgËmn xgËmn xgmðwo I xgcwdËK eÞxZpZ Kkwk oÖxgcw Ìjid AwËQ, ÌZixd Zwk oyiwg¦ZwI AËdK„ xgËmn KËk gZêiwd xgšwËdk jÖËM ÌoB oyiwg¦Zw LÖgB eÞKU pËt DËVËQ; Awgwk xgšwdB ÌoB oyiwg¦ZwËK KwxUËt DVwk RËdø GK cwkwl Aþè xpËoËg gøgpÕZ pËZ ewËk„ jÖM oËPZd AwkR Awly iwZ×gµk Gog xgnËt oËPZd pËt xgšwdËKB pwxZtwk xpËoËg gøgpwk KËkËQd ciêcµRyËbk xgkØ˦ ovMÞwËi„ xZxd Z^wk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk ÌPZdw-e¦xZËK xPx¢Z KËkËQd GhwËg :

RMËZ Gid AËdK xgnt AwËQ, Ìo og xgnËt bmêd, xgšwd I  ciê GK IKaw gËl dw„ Awgwk ciêRMËZI iZwÐdËKøk Aìæ dwB„ ÌjLwËd GKB KwËl bÖBxU iZ oZø pBËZ ewËk dw, ÌoLwËd mZwxcK cËiê eÞPxlZ mZwxcK iZ oZø pBËg xKhwËg? jxb glw pt Ìj, oZø pBËg GKxU; ZLd eÞmí pBËg ÌKwdxU Ggv ÌKd? Aaêwu oZøZw xgPwËkk iweKwxV  (criterion of truth) xK? oZøZw xgPwËkk Dewt  (Test of truth) xK Ggv oËZøk kÕe  (Nature of truth) xK?

xZxd oËZøk o¬wd gw šwdPPêwk ÌqË¢ ciêËK xgšwd-bmêdop Adøwdø ewxaêg xgnËtk kyxZ-e¦xZËK xZxd Awlwbw KËk ÌfËld AZøìæ opR hwnwt :

xgšwd eÞZøq I AdÖiwËdk Dek eÞxZxÅZ„ ZwB ÌKwd ÑgšwxdK ZË£ò AwiwËbk oËëbp dwB„ xgšwd jwpw gËl, Zwpw Awikw AK×xŸZ xPË£ xgmðwo Kxk„ xKìç AxcKwvm ciê I cËiêk AxcKwvm Zaø A¬xgmðwËok Dek eÞxZxÅZ„

Ggv

þñhwgZ iwdÖn oZøËKB Kwidw KËk, xiaøwËK dt„ ZwB AwgpiwdKwl ÌaËKB ‘oËZøk o¬wd’ Kxktw AwxoËZËQ„ bmêd, xgšwd, hÔËMwl, BxZpwo, MxYZ eÞhÙxZ šwdwdÖmylËdk xgxhdí xghwM ogêbwB Pwt xiaøwËK exkpwk KxkËZ„ ZwB bwmêxdK gw ÑgšwxdK, ÌKwd HxZpwxoK gw ÑdtwxtK ošwËd Z^wpwËbk MÞËìÿ xiaøwk oxdíËgm KËkd dw„ xgËmnZ Z^wpwkw Z^wpwËbk MÞËìÿk hÔxiKwt Gid eÞxZšwI KËkd dw Ìj, Z^wpwËbk MÞËìÿk ÌKwawI hÖl¸wxìè dwB; Aagw awxKËlI Z^wpwkw ovËmwcd KxkËgd dw„ eqwìæËk jxb KwpwËkw hÖl¢ØxU eÞiwxYZ pt, ZËg xZxd Zwpw AóöwdgbËd þñyKwk KËkd . . . . . . . . . .GK jÖËMk ÑgšwxdK oZø AwËkK jÖËM xiaøw eÞiwxYZ pBtw jwt Ggv jLdB Dpw eÞiwxYZ pt, ZLdB ÑgšwxdK oiwR DpwËK RyYêgËþèk døwt exkZøwM KËkd I eÞiwxYZ dÔZd oZøËK owbËk MÞpY KËkd„ ciêRMËZ xKìç HkÕe exklxqZ pt dw„ ÌZ#xkZ, Rgµk, Bx™l, ÌKwkAwd Ìgb-eÖkwY, ÌRdb-AwËhþæw BZøwxb . . . . . . eÞËZøKxU MÞìÿB gxltw awËK Ìj, GB MÞìÿB oZø„ Ìj gxlËg Ìj xiaøw ­ Ìo xdËR xiaøwgwby, Axgmðwoy, ewey Aaêwu dwkKy„ . . . . . . AxcKwvm ciêMÞìÿB MÞìÿKwkxgpyd Aaêwu HmðxkK gw AËe#kØËnt, oÖZkwv Dpw ovËmwcd KxkËgd ÌK?

AwkR Awlyk GB xgËmönËYk xhx£ËZ þñZ:ýfÔZêB iËd ÌgËR DËV – ÌKwewkxdKwo, gÛØËdw I MøwxlxlI-k Ìj Pki owpo, ZøwM-xZxZqw I AwZôwÉxZk xgxdiËt gwBËgËlk ‘eÙxagy-ÌKxëbÛK’ Ìo#kRMu Z£ò hÖl eÞiwxYZ pl, ÌoB ¢ØxUeÔYê I xiËaø Z£òxU gwBËgËlk ewZwt GLËdw xdlêËŒk iZ awËK I hxgnøËZI awKËg„ Rygd Plwt xgšwËdk eÞxZ AdÖkwM I eÞËtwRdytZwËK AwkR Awly gø£ß KËkËQd GhwËg :

iwdÖËnk RwZyt RygËdk Ìj#gËd xgvm mZËKk G jÖËMI xgšwdykw jLd ebwËaêk ekiwYÖ ÌhËŠ Zwk AìæxdêxpZ mx£ßËK KwËR lwMwËâQd, ipwKwËm ewxr xbËâQd Ggv eÞþçxZ xdËâQd MÞp ÌaËK MÞpwìæËk jwgwk Rdø, ZLËdw Zeþñykw MËgnYw PwlwËâQd ‘iwMê xbËt gbgwtÖ ÌgkØËl ZwËZ hMgwËdk Awkwcdw PËl xKdw’ – GB RwZyt gøwewk xdËt„

g¦iÔl ciêxgmðwËok xhx£ Ìj xdZwìæB xgPwk-xgËgPdwpyd, A¬ I drgËr Zw xZxd Aglylwt gËl ÌMËld :

BvkwRyËZ GKxU Kaw AwËQ Ìj, šwdB eÖYø (Knowledge is virtue)„ xKìç Ìj xgnËt ÌKwd šwd Rxdôl dw, Ìo xgnËt eÖYø ÌKwawt? ÌKwd xgnËt dw ÌbxLtwI xgmðwo Kkw jwt„ xKìç GËKgwËkB dw gÖxStw xgmðwo KËk xKhwËg? jwRK jLd bÙsKËŸ ÌNwnYw KËkd Ìj, dw ÌbxLtw, GidxK dw gÖxStwB H oKl xgmðwo KxkËZ pBËg, ZLd iwdÖËnk xgmðwo dw RxdôËlI ewËek hËt Aagw RwZytZw kqwk RËdø iÖËL glw pt, ‘AwâQw’„ gZêiwdKwËlk AxcKwvm ÌlwËKkB cËiê xgmðwo GB RwZyt„

AwkR Awly iwZ×gµk gwDl-dRkØËlk iZB ciêmwþèoiÔpËK iwdÖËnk iwËS NÙYw-xg˧n oÙxÄk Awcwk AwLøwxtZ KËk iwdgZwgwb I owËiøk þñeíËKB cwkY KËkËQd:

gZêiwd jÖËM eÙxagyk eÞwt oKl ciêB AwxþæK, xgËmnZ GËKmðkgwby„ xpëbÖciêI iÔlZ GËKmðkgwby„ ZwpwB jxb, Aaêwu RMËZk oKl ÌlwKB jxb GËKmðkgwby pt, ZËg ZwpwËbk iwËS ‘¸wZÚhwg awKw DxPZ„ xKìç AwËQ xK? AwËQ jZ xpvow, NÙYw, Klp I xg˧n„ oóeÞbwtxgËmËn hÖ£ß awxKtw iwdÖn iwdÖnËK GZ AxcK NÙYw KËk Ìj, ZbÛÕe ÌKwd ‘BZk eÞwYyI’ KËk dw„ xpëbÖËbk xdKU ÌMwit (ÌMwgk) exg¢, AaP AxpëbÖ iwË¢B Aexg¢„ eqwìæËk iÖoliwËdk KwËQ KgÖZËkk xgÅwI ewK, AaP AiÖoliwd AwdÖn iwË¢B dwewK„ eÖKËk owe, gøwO ixktw exPËlI Dpwk Rl dÄ pt dw, xKìç xgciê iwdÖËn QÖ^BËlI Dpw Aexg¢ pt„ ÌKp ÌKp Gid KawI gËld Ìj, AiÖoliwdy egê DelËq Klw, KP×, e^wVw BZøwxb xgx¢ß KkwI ipwewe„ GidxK iÖoliwËdk ÌbwKwd awxKËZ ÌKwd xKQÖ ¢ßt KkwI ewe„ GB xK iwdÖËnk ciê? dw cËiêk dwËi owóeÞbwxtKZw?

iwdgZwk iweKwxVËZ iwdÖn GËK AËdøk hwB, hwlgwowk ew¢ btw-iwtwk ÌjwMø, oÖL-bÖ:ËLk hwMy„ GK Kawt GKwìæB Awed„ xKìç cËiê gwdwBl ek„

gwvlwk HxZËpøk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk D£kwxcKwk gpd

AwR ÌaËK eÞwt GK pwRwk gQk AwËM gwvlw hwnwk Zaw gwvMwly RwxZk DnwlËMíB okpewb eÞiÖL ÌbwpwËKwn I Pjêweb kPxtZwMY ZuKwlyd jÖx£ßpyd, ¸wìæ, Ñgniø-oÙxÄKwky I xdeyrdiÔlK gÛwÊYø ciêmwËþèk xgkØ˦ oiwlPdwt Ìj iÖ£ß gÖx¦ I eÞšwk exkPt xbËtËQd ÌoUw iÔlZ Awxb-hwkZyt PwgêwK I ekgZêy gÖ¦yt gþçgwby I jÖx£ßgwby xPìæwËPZdwkB eÞxZfld„ gþçgwby I jÖx£ßZKêgwby iÖ£ß gÖx¦ PPêwk GB eÞwPyd ÌoÛwZ-eÞgwpxU gwvlwk ÌlwK-oiwËRk xPìæwmyl ÌlwKdwtKMY jÖËM jÖËM ox¢ßt I Pliwd ÌkËL ÌMËQd Ggv ÌoB owËa ÌoUwËK ¢ßim oiÙ¦ KËkËQd„ ÌlwKcËiêk xggZêËdk GB MxZmyl cwkwt ÌM#Zi gÖ˦k ‘gÖ¦ iZgwb’-Gk GK Mhyk eÞhwg exklxqZ pt„ gþçgwby ‘gÖ¦ iZgwb’ GKxbËK jLd ¢ßËiB hwggwby mwþèyt cËiêk kÕe exkMÞp KkËZ awËK, AdøxbËK ÌlwKoiwËRk eÞMxZmyl I xggZêdgwby ÌlwËKkw Ìo iZgwbËK oZZ exkgZêd, exkgcêd I oiÙ¦ KkËY gÛZy pËtËQ, jwk flþñkÕe ¢ßiwìñËt oÙÄ pËtËQ gRÛjwd, opRjwd, KwlP¢ßjwd, dwa eìÿw BZøwxb„ xggxZêZ I oiÙ¦ KkËY gÛZy pËtËQ, jwk flþñkÕe ¢ßiwìñËt oÙÄ pËtËQ gRÛjwd, opRjwd, KwlP¢ßjwd, dwa eìÿw BZøwxb„ xggxZêZ gÖ¦iZgwËbk eÞhwgmwly cwkwxU pl ‘Ìl#xKK Ìg#¦ opxRtw’ jw ¢ßiwìñËt ‘Ñgnäg opxRtw’ pËt ‘gwDl eìÿw’t kÕe Ìdt„ gwDl eìÿw I Zwk ‘xmËkwixY’ lwld mwËpk kPdwgly ÌZw gwvlwk HxZËpø K×ovÆwkwâQdí, Ñgniø-oÙxÄKwky I xhx£pyd owiwxRK kyxZdyxZ I ciêyt AwPwËkk oiwËlwPdwt iÖ£ßgÖx¦ I jÖx£ßgwb PPêwk GK Addø Awcwk„ gwvlwk iwxUËZ eÞP¡ iwdgZwgwby, owiøgwby I eÞšwmyl xPìæËdk GK AwËewopyd ipwdwtK xQËld lwld mwp„ xKìç ciêwPwk oiwËlwPdwiÔlK BpRwMxZK gwDl bmêËdk (Zaw lwlËdk kPdwt) Dek icøjÖËMk iwdgZwgwby hwgowcK Kgyk, dwdK, bwbÖ eÞiÖËLk xPìæw-ÌPZdwk eÞhwg exklxqZ pt„ lwld AËeqw eÞwt Ìe#Ëd PwkmZ gQk AwËM RdôMÞpYKwky hwgowcK KgyËkk (1398-1518) xPìæw-ÌPZdwk oËŠ lwld exkxPZ xQËld„ lwlËdk bÖ’GKxU MwËdI KgyËkk eÞovM DËlöL Kkw pËtËQ„ Ìjid, lwld ÌMËtËQd :

h£ß Kgyk ÌRËZ ÌRwlw

ÌeÞi hx£ßËK iwËZwtwlw„

lwlËdk ‘og ÌlwËK Kt lwld xK dwi ovowËk’ MwËdk iËcø KgyËkk GKxU ‘gyRK-Gk okwoxk owbÙmø lqø Kkw jt„ Kgyk xlËLËQd :

jxb oÖdíZB CmðËkk AxhËeÞZ pt

ZËg H AgþÿwËZB ÌZwiwk Rdô pl dw ÌKd?

jxb oÖdíZ (Ludw) xbËl iÖoliwd pItw jwt,

dwkyk ZËg xK xgcwd pËg? . . . . . . . . . . .. . . .

Mlwt ÑeËZ xbËt gwiÖd pËl, ÌZwiwËbk þèykw ZËg xK ekËg?

IËp ex¡Z! mÔbÛ ÌZwiwk Adí Q^ÖËl

ÌKid KËk LwI Z×xi

xpëbÖ gw ÌZwikw ÌKwaw ÌaËK GËl?

[Linda Hess AdÔxbZ  'The Bijou of Kabir' ÌaËK mÛy oduK×iwk xi¢ KZêÙK hwnwìæxkZ„]

KgyËkk GB xPìæwoÖkB lwld mwp Z×Ël cËkËQd Z^wk MwËd :

jxb QÖdíZ xbËl pt iÖoliwd

dwky ÌlwËKk xK pt xgcwd

gwid xPxd ÑeZw eÞiwY

gwidy xPxd xKËo Ìk„„

ÌKD iwlw ÌKD Zogy Mlwt

ZwBËZ xK RwZ xhdí glwt

jwItw xKvgw Awowk Ìglwt

RwËZk xPpß kt Kwk Ìk„„

Kgyk Ìj iÔlZ gwDl eìÿwk GKRd ‘eÞhwgmwly eÔgêoÔky’ xQËld, Zwk AwËkw eÞiwY xiËl Z^wk gwDËlk døwt Delx³ËZ ­ ciê gwxpËk dt, ciê xhZËk„ ZwB Z^wk ekwimê:

gwBËk jwI ÌKwawt? Ìbp ixëbËk ÌZwiwk

Awed NËkB PxltwËQ AekÕe lylw

ÌbxLtw cdø pI„

Aagw :

þñwiy ÌZwiwk iËcø, þñwiy Awiwk iËcø,

Ìjid eÞwY oKl gyËRk iËcø„ IËk ÌogK,

iËd iËd Mgê Kxko dw, Awedwk iËcø ZwpwËK

AËìñnY Kxktw ÌbL„

KgyËkk GB cøwd-cwkYwk eÞxZcµxdB cµxdZ pËtËQ gwDl lwlËdk MwËd :

Awxb i~w GB iwdgËbp, ÌbËL dwËk id-ÌhËt„

Ìbm-Ìbmwìæk Ìb#Ër ÌKd ikQ Ìk p^wfwËt„„

Aagw :

iwdÖn hRËl iwdÖn pxg„

iwdÖn QwrËl qøwewËk Z×B iÔl pwkwxg„„

RwZ-cËiêk xgËhbxgpyd gwDËlk iZ KgykI RwZ-ewZËK eÞZøwLøwd KËk xlËLËQd :

xpëbÖ iËk kwi kwi KËk„

iÖoliwd iËk ÌLwbw ÌLwbw KËk

Kgyk glËQd GB og ÌhbgÖx¦k iËcø

Ìj dw erl ÌoB g^wPl„

KgyËkk GB ÌPZdwËKB lwld mwp AwËkw xgq׳ hwnwt eÞxZcµxdZ KËkËQd GhwËg :

lwld gËl pwËZ ÌeËl

RwZ ÌewrwZwi Aw†d xbËt

GB ÌPZdwB lwld oiKwlyd gwDl MyxZKwk ew™Ömwp (1851-1914) Zwk MwËdI DâPwkY KËkd GhwËg :

RwËZk grwB xK

BpKwl ekKwËl RwËZ xK KËk ­

Awiwk id gËl AxMí ÌRòËl xb

RwËZk iÖxL„„

GUw þeÄ exklxqZ pt Ìj, gwvlwk HxZpø-hw¡wËk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk GK AZ×ldyt Awcwk gwDl eìÿw iÔlZ eÔgêoÔky hwgowcK Kgyk I Adøwdø ÌlwKdwtKËbk xPìæw-ÌPZdwkB eÞxZcµxd„ AgmøB gwDl xPìæwxgbMY Ìo xPìæwcwkwËK gøweK oiÙ¦ KËkËQ„ Awk gwDl xPìæwcwkw §wkwB Awgwk eÞhwxgZ pËtxQËld Kxg dRkØl I kxgVwK×k„ dRkØl-kgyëbÛdwa jxbI gþçgwby I iwdgZwgwby gwDlyt iÖ£ßgÖx¦ PPêwk MxZ-eÞgwpËK eÞhÔZ oiÙ¦ KËkËQd, Zawxe Z^wËbk kPdwgly Awk gwDl kPdwglyËZ GK oÖþeÄ ewaêKø lqø Kkw jwt„ dRkØl-kxgVwK×Ëkk kPdwoiÖËp kËtËQ GK oÖþeÄ AwZô-xgZËKêk Qwe, Aaêwu Z^wËbk kPdwt BpRwMxZK gþçgwb, iwdgZwgwb BZøwxb Ìjid Al‰ÚZ I ixpiwxìñZ pËtËQ ÌZixd hwggwb I mwþèciêgwbI xgËmn Agþÿwd bLl KËkËQ„ xgmðKxg kxgVwK×k Ìj  ‘MyZw™xl’ kPdw KËk ÌdwËgl eÖkÆwk I xgmðKxg  ÌLZwËg hÔxnZ pd, Ìo-MyZw™xlËZ ÌZw GK AbÙmø ipwmx£ß Agwc xgkwRiwd„ AdøxbËK, kØbÛKxg dRkØl Z^wk ‘xgËbÛwpy’, ‘cÔiËKZ×’ BZøwxb KxgZwt BpRwMxZK gþçgwËbk GK Abiø xgeögy ÌodwdwtK xpËoËg AwxghêÔZ pËtËQd Ggv Adø¢ owiøgwby iwdgZwgwËbk RtMwËd iÖLk pËtËQd ÌZixd ‘Kwiwl ewmw’, ‘AwËdwtwk’, ‘ÌKwkgwdy’ BZøwxb KxgZw kPdwk iwcøËi xdËRËK iwdÖËn iwdÖËn xgËhb oÙxÄKwky I owóeÞbwxtK Bolwi cËiêk GK Awbmê eÔRwky gwxdËtËQd„ AaP gwDl ÌlwKdwtKMY AwMw-ÌMwrw ÌaËK ÌMËQd xg¦ BpRwMxZK Ggv owiø I iwdgZwgwby„ owóeÞbwxtK I ÑgniøiÔlK ciêwPwËkk owËa ÌKwËdw AwËewn ÌdB Z^wËbk, ÌdB ÌKwËdw xgZKê Z^wËbk Kawt I KwËR, kPdwt I MwËd„

gwvMwly ÌlwKoiwËRk iÖ£ßgÖx¦ PPêwk Awk GK ipwowcK ‘AwkR Awly iwZ×gµk’ËK glw jwt lwld mwp I gwDl ZË£òk GK jawaê AdÖMwiy„ dRkØl I kxgVwK×k oiKwlyd AwkR Awly (1900-1885) xQËld gþçgwb, owiø I iwdgZwgwËbk GK GKxdÅ I xdhêyK ÑoxdK ­ xVK gwDl eìÿwk AdÖKkËY„ Awk glw ÌjËZ ewËk, ÌlwKoiwËRk GB iwdÖnxU gwvlwk iÖ£ßgÖx¦PPêwk gwDlyt HxZpøËK ogêeÞai AwcÖxdK xgšwd ÌPZdwk Dewbwd xbËt oiÙ¦ KËk Z×ËlËQd„ GxMËt Plwk Rdø HxZËpøk m£ßhÔxiËZ RdMYËK b^wrwËZB pt; xKìç ÌKgliw¢ HxZËpøk AdÖokËY iÖx£ß ÌdB; gké HxZËpøk dgwtd, eÖdMêVd I oóeÞowkËYk icø xbËtB NËU oiwR-eÞMxZ„ ÌoB eÞMxZk iËìè xdËR D§Ö¦ pËtB mwìæ awËKd xd, AdøËKI D§Ö¦ KËk Z×lËZ oiÔp eÞËPÄw KËkËQd iÖ£ßgÖx¦k GKxdÅ owcK AwkR Awly iwZ×gµk„ eÞxZKÔl mx£ßk ovËM ovMÞwËi owkw Rygd xZxd qZ-xgqZ pËtËQd, xdjêwxZZ pËtËQd xKìç GK iÖpÔËZêk RËdøI xgšwdËPZdwËK exkZøwM KËkd xd„

xgšwdidÆw AwcÖxdKZw I AMÞxZk cwkK I PwxlKwmx£ß pËlI gZiêwd dwMxkK icøxg£ oiwËRk AwcÖxdK xmqweÞw® AËdK iÖ£ßgÖx¦ PPêwKwkyk oËŠ AwkR Awly iwZ×gµËkk ewaKêøxU oÖþeÄ„ MÞwiyY ÌipdxZ iwdÖn AwkR Awlyk iÖ£ßgÖx¦PPêw dwMxkK icøxg£Ëbk iZ iwdxoK gøwtwi iw¢ xQl dw„ gÖx¦xglwËok AwZôoìçxÄËZ iMí pËt awKwk iwdxoKZwËK KLËdw xZxd eÞmÛt Ìbd xd„ owiwxRK bwxtZòËgwcB Z^wËK iÖ£ßgÖx¦ PPêwt eÞgÙ£ KËkËQ„ ÌipdËZk oÔË¢ ÌlwKowcwkËYk owËa GKwìæ eÞZøq I NxdÅ oóeËKê oóexKêZ xQËld gËlB ÌlwKoiwËRk oioøw I ovKËUk þñkÕe Z^wk KwËQ GËKgwËk ýfxUKþñâQ (Crystal-clear)  pËt ckw eËrxQl„

lwld, dRkØl, AwkR Awly eÞiÖL ÌlwKdwtKËbk iÖ£ßgÖx¦PPêwk D£kwxcKwk gpËdk exg¢ bwxtZò GËo eËrËQ AwiwËbk Pliwd eÞRËdôk KwËQ„ AcÖdw-eÞtwZ Awpib mkyf, ÉiwtÖd AwRwb, eÞgyk ÌNwn eÞiÖL xPìæwxgb I ÌlLKMY ÌoB D£kwxcKwk gpd Kkwk eÞtwo KËk ÌMËQd gw jwËâQd„ xKìç AZøìæ bÖ:ËLk xgnt Ìj, jLd iÖ£ßxPìæw PPêwk D£kwxcKwk gpËdk bwxtZò MÞpËYk eÞËtwRdytZw o¹Ë¬ GB AwËlwPdw pËâQ xVK ZLdB ÌoB D£kwxcKwËkk GKxdÅ gwpK ‘ÉiwtÖd AwRwb’ eÞxZx¢ßtwmyl ciêyt NwZKËbk pwËZ iwkwZôKhwËg RLi pËt iÙZ×øk owËa ew™w lrËQd„ AwRËKk GB iiêwxìæK NUdw lwld-dRkØl-AwkR Awlyk oÖëbk, owiø I iwdgZwt hkeÖk GK iÖ£ßkwRø Mrwk Rygd-eÞtwoËK gøxaZ KkËZ gwcø„ KwËRB, AwiwËbk eÞRdôËK bÙs iËdwgl, xdÅw I ZøwM-xZxZqw xdËt GxMËt AwoËZ pËg Ìo D£kwxcKwk gpËdk eÞZøt xdËt„

oÔ¢ :

1)  jxZd okKwk, iÖ£ßgÖx¦PPêw I gwOwxlk Ìl#xKK HxZpø„ AwkR Awly iwZ×gµk þôwkK g£ßÚZw, 1407(2000)„

2)  ixfRÖk kpiwd kØdÖ, jÖx£ßgwb-ÌPZdwiÖx£ßk lrwB„ gwvlwËbm jÖx£ßgwby oxixZ (2001)„

3)   KwRy dRkØl Bolwi, AxMígyYw„ iwIlw gÛwbwoê„

4)   AwkR Awly iwZ×gµk, AwkR Awly kPdw oiMÞ-1„ ewVK oiwËgm, (2000)„

5)   Awpib Qfw, gwvMwly iÖoliwËdk id„

29 ÌfgÛØtwky, 2004

AdlwBd : 14 ÌoËïU¹k, 2009